مزیت ها و معایب فرایند انتشار اوراق تامین مالی در شرکت های لیزینگ

یکی از روش های موثر جهت تامین مالی شرکت های لیزینگ در ایران، اوراق بهادار سازی دارایی ها در این صنعت است.

با نگاهی اجمالی به صنعت لیزینگ می توان گفت که دارایی هایی که درترازنامه شرکت های لیزینگ، قابلیت تبدیل به اوراق بهادارهستند شامل دارایی های حاصل از فروش اقساطی و اجاره به شرط تملیک می شوند .

براساس اقتضائات فعلی فضای کسب وکار صنعت لیزینگ واصلاحات صورت گرفته در دستورالعمل اجرایی تاسیس ، فعالیت و نظارت بر شرکت های واسپاری ( لیزینگ ) و اعطای اختیار به شرکت واسپاری به منظور تامین منابع مالی و انتشار اوراق بهادار در چارچوب ضوابط ابلاغی،حداکثر تا 3 برابر سرمایه ثبتی فرایند انتشار اوراق مورد بررسی و تجزیه وتحلیل قرار گرفته است.

فرایندانتشار اوراق برای تأمین مالی شرکت‌های لیزینگ درایران، عمدتاً از طریق اوراق بهادارسازی دارایی‌ها (Asset Securitization) و با استفاده از ابزارهای مالی اسلامی مانند صکوک اجاره انجام می‌شود.

این فرایند به شرکت‌های لیزینگ امکان می‌دهد تا با تبدیل قراردادهای اجاره و فروش اقساطی خود به اوراق بهادار قابل معامله، نقدینگی موردنیاز برای توسعه فعالیت‌های خود را از بازار سرمایه تأمین کنند .

انتشار اوراق صکوک اجاره

رایج‌ترین نوع اوراق منتشر شده توسط شرکت‌های لیزینگ، صکوک اجاره است.

این اوراق نشان‌ دهنده مالکیت سرمایه‌گذاران بر بخشی از دارایی‌های مشخصی (مانند ماشین‌آلات، تجهیزات، ساختمان) است که به شرکت لیزینگ اجاره داده شده‌اند.

سرمایه‌گذاران با خرید این اوراق، به‌طور غیرمستقیم مالک بخشی از آن دارایی‌ها شده و اجاره‌بهای دریافتی (معادل سود اوراق) به آنها پرداخت می‌شود .

شرکت های لیزینگ به پشتوانه دارایی های خود که ذیل عنوان اجاره به شرط تملیک واگذار شده اند، می توانند اوراق بهادار منتشرو از این طریق تأمین مالی مجدد کنند.

این اوراق با درآمد ثابت خواهند بود و از آنجایی که به پشتوانه دارایی های فیزیکی انتشار یافته اند و جزو مطالبات وثیقه دار دسته بندی می شوند، از ریسک کمتری برخوردارند.

در اینگونه دارایی ها، موضوع عقد منعقد شده میان شرکت لیزینگ و مشتریان، اجاره به شرط تملیک بوده و تبعات عقد اجاره بر آن مترتب است.

دراین روش، پس از توافق شرکت لیزینگ و نهاد واسط بر انتشار اوراق، شرکت واسط موظف به انتشار اوراق و تجهیز منابع می شود.

هرچند که شکاف موجود در اقتصاد ایران در زمینه رتبه بندی اوراق و شرکت ها همچنان به قوت خود باقی است اما موسسات رتبه بندی می توانند نقش مهمی را در این مرحله ایفا کنند.

این موسسات ، وظیفه دارند رتبه اعتباری بانی، شرکت واسط و اوراق منتشره را به سرمایه گذاران اعلام کنند.

شرکت واسط به وکالت از از دارندگان اوراق ، اقدام به خرید دارایی های شرکت لیزینگ که از طریق اجاره به شرط داده شده اند می کند.

مستأجران شرکت لیزینگ نیز در موعدهای مقرر ، اقدام به پرداخت اجاره بها کرده و شرکت لیزینگ از طریق شرکت واسط اقدام به پرداخت سود اوراق به سرمایه گذاران می کند.

ارکان اصلی فرایند انتشار

ناشر(شرکت لیزینگ) : شرکتی که به عنوان متعهد (Originator)، نیاز به تأمین مالی داشته و دارایی‌های موجود در ترازنامه خود (مانند قراردادهای اجاره به شرط تملیک یا فروش اقساطی) را به عنوان وثیقه برای انتشار اوراق معرفی می‌کند .

نهاد واسط (SPV) : بر اساس قوانین ایران، انتشار اوراق بهادار (به جز در موارد خاص) باید از طریق یک نهاد واسط انجام شود.

این نهاد،اوراق را به نمایندگی از شرکت لیزینگ منتشر کرده و نقش رابط بین ناشر و سرمایه‌گذاران را ایفا می‌کند.

متعهد خرید وضامن:برای موفقیت در انتشار، به نهادهای مالی نیاز است که اوراق را تضمین وفرایند پذیره‌نویسی را مدیریت کنند.

بازارگردان:نهادی که وظیفه بازارگردانی (Market Making) اوراق را در بازار ثانویه (مانند فرابورس) بر عهده دارد تا نقد شوندگی آنها را افزایش دهد.

مراحل اصلی فرآیند

فرایند انتشار اوراق بهادارسازی دارایی‌ها در صنعت لیزینگ، به طور معمول شامل مراحل کلیدی زیر است :

شناسایی و بسته‌بندی دارایی‌ها: شرکت لیزینگ، مجموعه‌ای از قراردادهای اجاره یا فروش اقساطی خود را که دارای جریان نقدی ثابت و قابل پیش‌بینی هستند، انتخاب و بسته‌بندی می‌کند.

انتقال دارایی‌ها به نهاد واسط:شرکت لیزینگ، مالکیت حقوقی این دارایی‌ها را به نهاد واسط (SPV) منتقل می‌کند تا ازریسک ورشکستگی ناشر مصون بمانند.

انتشار اوراق توسط نهاد واسط: نهاد واسط با پشتوانه این دارایی‌های منتقل‌شده، اقدام به انتشار صکوک اجاره می‌کند و آنها را از طریق فرابورس یا بازار سرمایه به فروش می‌رساند.

تأمین مالی و پرداخت سود:سرمایه ‌حاصل از فروش اوراق در اختیار شرکت لیزینگ قرار می‌گیرد.

درادامه،شرکت لیزینگ اقساط دریافتی از مشتریان خود را به عنوان اجاره‌بها (سود اوراق) و اصل سرمایه، در سر رسیدهای معین به سرمایه‌گذاران (دارندگان اوراق ) پرداخت می‌کند.

چالش‌های پیش‌رو

با وجود مزایای بسیار، فرایند انتشار اوراق بهادار در صنعت لیزینگ با چالش‌هایی نیز مواجه بوده که توسعه آن را کند کرده است:

ریسک اعتباری: احتمال نکول یا تأخیر در پرداخت اقساط از سوی مشتریان نهایی شرکت‌های لیزینگ، یکی از مهم‌ترین ریسک‌هاست.

نبود نظام جامع رتبه‌بندی اعتباری:فقدان یک سیستم دقیق و فراگیر برای اعتبارسنجی مشتریان، ارزیابی ریسک این اوراق را دشوار می‌سازد.

مشکلات حقوقی: فرآیند تملک و فروش وثایق پشتوانه اوراق در صورت وقوع نکول،ممکن است با موانع حقوقی و قضایی همراه باشد.

نرخ سود دستوری:تعیین نرخ سود به‌صورت دستوری توسط بانک مرکزی، انعطاف‌پذیری این ابزار را برای تطابق با شرایط بازار کاهش می‌دهد.

نتیجه گیری

شرکت های لیزینگ به عنوان واسطه های مالی نقش مهمی را در اقتصاد کشورها ایفا می کنند.

درحال حاضر روش های تامین مالی شرکت های لیزینگ در ایران از تنوع کافی برخوردار نبوده و عمدتاً با هزینه های مالی هنگفتی همراه است.

تنوع بخشی به شیوه های تأمین مالی به شرکت های لیزینگ این امکان را می دهد تا در دوره های رونق و رکود اقتصاد بتوانند به جذب منابع بیشتر و ارزانتر پرداخته و فعالیت های خود را توسعه دهند.

ظرفیت موجود در ترازنامه شرکت های لیزینگ این امکان را فراهم می سازد تا شرکت های لیزینگ بتوانند با اوراق بهادار سازی دارایی هایشان تأمین مالی مجدد کرده و فعالیت های خود را بیش از پیش گسترش دهند.

ترکیب دارایی ها در ترازنامه این شرکت ها عمدتاً شامل دارایی هایی نظیر، تجهیزات، اتومبیل، املاک و مستغلات می شود که عمدتاً از طریق اجاره به شرط تملیک و یا فروش اقساطی به کار گرفته شده اند.

این قراردادهای اجاره و فروش اقساطی باعث بوجود آمدن جریان های نقدی نسبتاً ثابتی برای شرکت های لیزینگ می شوند که می توانند بسترساز فرایند انتشار اوراق قرار گیرند.

با به کارگیری این ابزار نوین،علاوه بر کاهش ریسک اعتباری و ریسک ورشکستگی در صنعت لیزینگ، منابع مالی جدید وارد شرکت شده و باعث رشد و توسعه شرکت می شود.

همچنین، این ابزار نوین می تواند از معوق شدن مطالبات لیزینگ ها جلوگیری کرده و با استفاده از مشتقات و اوراق بهادار تعریف شده روی بدهی ها در فرآیند بازپرداخت مطالبات معوق آنها تسریع کند.

برخی از مشکلات موجود در اقتصاد جهت اوراق بهادارسازی دارایی ها در صنعت لیزینگ همچنان به قوت خود باقی بوده که این مشکلات شامل ریسک عدم و یا تأخیر در پرداخت اقساط توسط مشتریان، عدم وجود نظام جامع رتبه بندی اعتباری مشتریان،مشکلات حقوقی و قضایی موجود در فرآیند تملک و فروش وثایق پشتوانه اوراق،دستوری بودن فرآیندتعیین نرخ سود عقود مبادله ای و مشکلات حقوقی موجود در زمینه نقل و انتقال قراردادهای تسهیلات.

امید است که با همت مسئولان ذی ربط و نهادهای مسئول و با همکاری و همیاری پژوهشگران و جامعه علمی کشور، به چاره جویی جهت رفع این معضلات اقدام شود.

عباس صالحی فرد، مدیر بازاریابی و فروش شرکت لیزینگ ایران