بدون تغییر زیرساخت ، دیجیتالی شدن یعنی چسباندن برچسب دیجیتال بر روی فرآیندهای قدیمی

چابک آنلاین، مجید میرزاحیدری، درهمین حال، بخش فناوری نظام بانکی میان دو محور اساسی در رفت و برگشت بیشتری  بوده است؛ حفظ پایداری و البته پاسخ‌ گویی به انتظارات رو‌به‌افزایش کاربران که خواهان سرعت، سادگی و تجربه‌ای واقعاً دیجیتال هستند.

درچنین شرایطی،چالش‌های متعددی برسرراه نوآوری بانک ها خودنمایی می‌کند، ازدشواری ها در نوسازی معماری  ها وکندی حرکت به‌سوی میکروسرویس‌ها گرفته تا بومی‌سازی فناوری ها.

افزون براین موارد، فاصله میان انبوه داده‌ها و ارزش تحلیلی آن‌ها، فاصله میان مشتری ‌محوری و تصمیم‌گیری‌های محصول ‌محور واختلاف نظر میان انتظارات رگولاتور و نوآوری مورد انتظار بازار، چشم‌انداز آینده بانکداری را با پرسش‌های جدی روبه‌رو می‌کند.

به همین دلیل، مهم‌ترین ضرورت امروز عبور ازظاهری الکترونیک و رسیدن  به ماهیت دیجیتال است، مسیری سخت اما جذاب که تعیین می‌کند بانک‌ها در سال‌های پیش رو چگونه میان رقابت و نوآوری تعادل برقرارخواهند کرد.

در راستای بررسی بیشترگفتگویی با"مجید جعفریان"،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین صورت گرفته که از نظر می گذرد:

چابک آنلاین:بانک‌ها ضمن رعایت پایداری، هم‌زمان با سرعت تحول دیجیتال نیز مواجه‌اند، چگونه  در عمل  این تعادل برقرار می‌شود؟

مجید جعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: برقراری این تعادل،هنرمدیریت تغییردر عصرحاضر است،درعمل،این تعادل با رویکردهای چندگانه و هم‌ افزا برقرار می‌شود. 

بانک‌ها معمولاً یک استراتژی هسته پایدار و یک استراتژی چابک و نوآور را به طور هم‌زمان پیش می‌برند،هسته اصلی سیستم‌های بانکی که شامل تراکنش‌های حیاتی،حساب‌های مشتریان و مقررات امنیتی است، با نهایت دقت و با اولویت پایداری وامنیت، حفظ و به‌روزرسانی می‌شود. 

درمقابل،لایه‌های بیرونی وخدمات جدید(مثل اپلیکیشن‌های موبایل، پلتفرم‌های نوین پرداخت، خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی) با سرعت بیشتری و با استفاده از متدولوژی‌های چابک توسعه و عرضه می‌شوند.

علاوه بر این مهاجرت ازمعماری‌های یکپارچه و سنتی به سمت میکروسرویس‌ها، انعطاف‌پذیری را افزایش می‌دهد.

این رویکرد به تیم‌ها اجازه می‌دهد تا بخش‌های کوچک و مستقلی از سیستم را توسعه داده،تست و مستقر کنند، بدون اینکه کل سیستم تحت تأثیر قرار گیرد. 

این یعنی می‌توانیم سرعت نوآوری را در بخش‌هایی که نیاز به آن داریم، بالا ببریم بدون آنکه پایداری کل سازمان به خطر بیفتد.

البته که هر تحول دیجیتالی با ریسک همراه است، بانک‌ها با ایجاد چارچوب‌های قوی مدیریت ریسک، ریسک‌های مرتبط با پیاده‌سازی فناوری‌های جدید را شناسایی، ارزیابی و کنترل می‌کنند. 

این شامل تست‌های فشرده، برنامه‌های بازیابی و پایش مستمر عملکرد سیستم‌هاست.

نکته دیگری که به آن اشاره می کنم فرهنگ سازمانی منعطف است، ایجاد فرهنگی که پذیرای تغییر و یادگیری مداوم باشد، حیاتی است. 

این فرهنگ، کارکنان را تشویق می‌کند تا ایده‌های جدید را مطرح کنند و از شکست‌ها درس بگیرند، که خود به تسریع فرآیند تحول کمک می‌کند.

چابک آنلاین:وقتی از «تحول دیجیتال» در بانک‌ها صحبت می‌ شود، زیرساخت‌ها چقدر واقعاً متحول شده‌ اند؟

مجید جعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: میزان تحول زیرساخت‌ها در بانک‌ها، مانند بسیاری از بانک‌های دنیا، یک طیف گسترده را شامل می‌شود و کاملاً یکنواخت نیست. 

بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های بانکی ما هنوز بر پایه سیستم‌های قدیمی بنا شده است،این سیستم‌ها که دهه‌هاست وظایف حیاتی را بر عهده دارند، بسیار پایدار و آزموده شده‌اند، اما انعطاف‌پذیری پایینی دارند و ادغام آن‌ها با فناوری‌های جدید چالش‌برانگیز و پرهزینه است.

باید به این مهم توجه کنیم که بانک‌های پیشرو در حال مهاجرت تدریجی به سمت معماری‌های مدرن‌تر مانند میکروسرویس‌ها و استفاده از پلتفرم‌های ابری  هستند. 

این مهاجرت به این معنی است که بخشی از خدمات و داده‌ها روی زیرساخت‌های داخلی و امن بانک نگهداری می‌شوند و بخش‌های دیگر،به خصوص سرویس‌های کم‌ریسک‌تر یا آن‌هایی که نیاز به مقیاس‌پذیری بالا دارند،به سمت محیط‌های ابری هدایت می‌شوند. علاوه بر این همه می دانیم که زیرساخت‌های مربوط به جمع‌آوری، پردازش و تحلیل داده‌ها در حال تحول شگرفی هستند. 

بانک‌ها به طور فزاینده‌ای روی ساخت انبارهای داده سرمایه‌گذاری می‌کنند تا بتوانند از داده‌ها برای تصمیم‌گیری‌های بهتر، شخصی‌سازی خدمات و توسعه مدل‌های پیش‌بینی‌کننده استفاده کنند.

درکنار همه موارد،باید توجه داشت که با افزایش دیجیتالی شدن، زیرساخت‌های امنیتی سایبری نیز باید به طور مداوم ارتقا یابند. 

این امر شامل پیاده‌سازی راهکارهای پیشرفته فایروال، سیستم‌های تشخیص نفوذ، رمزنگاری قوی و آموزش مداوم کارکنان است. 

امنیت، سنگ بنای هرگونه تحول دیجیتال موفق است،بنابراین زیرساخت‌های بانک‌های ایرانی درمسیر تحول قرار دارند، اما این تحول اغلب تدریجی، پیچیده و همراه با غلبه بر موانع سنتی و مدرن است. 

تمرکز اصلی بر ایجاد لایه‌های نرم‌افزاری انعطاف‌پذیرتر بر روی زیرساخت‌های پایدار و در عین حال، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوظهور برای آینده است.

چابک آنلاین:اگر زیرساخت‌ ها تغییر نکنند، دیجیتالی شدن بانک‌ ها چه معنایی دارد؟

مجید جعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: اگر زیرساخت‌های اصلی و بنیادین بانک‌ها همان هسته سیستم‌های اطلاعاتی،معماری شبکه، پایگاه‌های داده اصلی و غیره دست نخورده باقی بمانند،دیجیتالی شدن بیشتر به معنای"الکترونیکی شدن" یا "دیجیتالی کردن فرآیندهای موجود" خواهد بود، نه تحول دیجیتال واقعی. 

این وضعیت را می‌توان به این تشبیه کردکه ما یک اپلیکیشن موبایل بسیار زیبا و کاربرپسند برای بانک طراحی کرده‌ایم، اما این اپلیکیشن همچنان به موتورخانه‌های قدیمی و پیچیده‌ای وصل است که نمی‌توانند از تمام قابلیت‌های نوآورانه آن اپلیکیشن پشتیبانی کنند.

دراین حالت،نمی‌توان از قابلیت‌های پیشرفته‌ای مانند هوش مصنوعی، تحلیل داده‌های کلان، یا ارائه سرویس‌های کاملاً جدید و دیجیتال به طور کامل بهره برد. 

همچنین دراین حالت، مشتریان ممکن است با شکاف بین رابط کاربری مدرن و سرعت یا قابلیت‌های کند زیربنایی مواجه شوند. به بیان ساده تر، بدون تغییر زیرساخت، دیجیتالی شدن صرفاً "چسباندن برچسب دیجیتال" روی فرآیندهای قدیمی است، نه بازسازی اساسی.

چابک آنلاین:آیا امروزه می‌ توان گفت که بانک‌ها از نظرزیرساختی واقعاً دیجیتال‌ اند یاظاهراً الکترونیک شده‌اند؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین:این سوال بسیار دقیقی است و پاسخ به آن بسته به بانک مورد نظر و میزان پیشرفت آن متفاوت است، اما اگر بخواهم یک ارزیابی کلی داشته باشم، باید بگویم بسیاری از بانک‌ها، حتی در سطح بین‌المللی، هنوز در مرحله "الکترونیکی شدن" یا "دیجیتالی کردن فرآیندها" قرار دارند و کمتر بانکی را می‌توان یافت که کاملاً دیجیتال شده باشد. 

بانک های دیجیتال با معماری‌های مدرن طراحی شده اند،آن‌ها بر پایه داده بنا شده‌اند، از قابلیت‌های ابری بهره می‌برند و قادرند به سرعت خدمات جدیدی را معرفی کنند. تجربه مشتری در این بانک‌ها کاملاً دیجیتال و متفاوت است.

در ایران نیز این وضعیت ، تنوع زیادی دارد. برخی بانک‌ها در حال برداشتن گام‌های جدی برای مدرن‌سازی زیرساخت‌ها و حرکت به سمت معماری‌های چابک‌تر هستند،درحالیکه بسیاری دیگر بیشتر بر روی بهبود رابط‌های کاربری و اتوماسیون فرآیندهای موجود تمرکز کرده‌اند. 

پس می‌توان گفت اکثریت قریب به اتفاق بانک‌ها در حال حاضر در طیف "الکترونیکی شدن" قرار دارند، اما تعداد فزاینده‌ای نیز در حال تلاش برای رسیدن به وضعیت دیجیتال واقعی هستند و این یک سفر مستمر است.

چابک آنلاین: آیا بومی‌ سازی در حوزه زیرساخت بانکی واقعاً شدنی است؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: به نظر من، بومی‌سازی در حوزه زیرساخت بانکی نه  تنها شدنی است، بلکه در شرایط کنونی، یک ضرورت استراتژیک و فرصتی برای نوآوری محسوب می‌شود،این موضوع قطعاً یک شعار نیست.

اول اینکه شرکت‌های دانش‌بنیان و متخصصان داخلی در سال‌های اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در حوزه‌های مختلف فناوری اطلاعات، از جمله نرم‌افزارهای سازمانی و حتی توسعه سیستم‌های بانکی کسب کرده‌اند.

دوم اینکه هر کشوری، ازجمله ایران، الزامات نظارتی، فرهنگی و کاربردی خاص خود را دارد،بومی‌سازی به ما امکان می‌دهد تا راهکارهایی را توسعه دهیم که دقیقاً منطبق بر این نیازها باشند.

در نهایت اتکا به راهکارهای خارجی، به ویژه در شرایط تحریم، ریسک‌های امنیتی و عملیاتی بالایی دارد. بومی‌سازی، وابستگی را کاهش داده و امنیت و پایداری زیرساخت‌ها را تضمین می‌کند.

چابک آنلاین:مهم‌ترین مانع توسعه فناوری بومی در زیرساخت بانکی چیست؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین:اگر بخواهم به عنوان شخصی که سال‌هاست در این حوزه فعالیت می‌کند، اولویت‌بندی کنم، باید بگویم سیاست‌گذاری و فرهنگ مدیریتی رتبه اول را دارد. 

مشکل در «ریسک‌گریزی ساختاری» و «عدم ثبات مدیریتی» است.توسعه زیرساخت بومی مثل یک Core Banking ملی یا موتورهای تقلب‌سنجی زمان‌بر است و بازگشت سرمایه سریعی ندارد.

مدیران اغلب به دنبال نتایج کوتاه‌ مدت (در دوره مدیریت خود) هستند. پس مانع اصلی، نبود یک «نقشه راه منسجم و بلندمدت» است که از نوسانات مدیریتی مصون باشد.

چابک آنلاین:بانک‌ها هنوز از «مشتری» حرف می‌زنند، اما رفتارشان بیشتر شبیه مدیریت حساب است تا مدیریت رابطه،دراین وضعیت،مفهوم مشتری مداری در بانکداری  تاچه حد جدی  است؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: بله دراین خصوص با شما هم عقیده هستم. در بانکداری سنتی، مشتری عملاً با «شماره حسابش» تعریف می‌شود امادر دنیای دیجیتال، مشتری یک موجودیت پویاست که فراتر از تراکنش‌های مالی، دارای رفتار، سلیقه و نیازهای لحظه‌ای است. 

بانک‌ها هنوز در لایه زیرساخت بر اساس مانده حساب تصمیم می‌گیرند،درحالیکه در لایه ظاهر، شعار مشتری‌مداری می‌دهند،تا زمانی که داده‌های مشتری در بخش های مختلف (تسهیلات، ارزی، سپرده) پراکنده باشد، ما فقط «حساب» را مدیریت می‌کنیم. تحول واقعی زمانی رخ می‌دهد که بانک بتواند بر اساس سبک زندگی مشتری، به او پیشنهاد مالی بدهد.

چابک آنلاین:وقتی منافع فناوری،کسب‌وکار و رگولاتور در یک راستا نیست،تصمیم نهایی چگونه گرفته می‌شود؟

مجیدجعفریان، معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: این موضوعی که شما به آن اشاره کردید یک چالش جدی است. در عمل، تصمیم نهایی معمولاً بر اساس مدیریت ریسک و بقا گرفته می‌شود. اگر رگولاتور الزامی بگذارد، حتی اگر به ضرر کسب‌وکار و مخالف منطق فناوری باشد، اولویت اول است.

اما جدا از این موضوع باید اشاره کنم که متأسفانه در بسیاری از بانک‌های سنتی، کفه ترازو به سمت «کسب‌وکار کوتاه مدت» سنگینی می‌کند و فناوری مجبور می‌شود با وصله کردن سیستم‌های قدیمی، نیاز را برطرف کند.اما در بانک‌های پیشرو، کمیته‌های حکمرانی سعی می‌کنند با مدل‌های نمره‌دهی ریسک، تعادلی ایجاد کنند که پایداری فدای سرعت نشود.

چابک آنلاین: وقتی تصمیم‌های بانکی هنوز بر مبنای محصول طراحی می‌شود، نه بر مبنای سفرکاربر،آیا می‌توان گفت بانک واقعاً با «کاربر دیجیتال» طرف است؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین:بانکداری محصول‌محور می‌گوید: «ما این وام را داریم، هر کس می‌خواهد بیاید شرایط ما را بپذیرد.» 

بانکداری کاربرمحور می‌گوید: «کاربر ما در حال خرید مسکن است، ما چگونه می‌توانیم در این لحظه، اصطکاک مالی او را از بین ببریم؟»

دربرخی از سرویس‌ها و خدمات بانکی، ما در مرحله «ویترین دیجیتال» هستیم؛ یعنی ظاهرکار دیجیتال است اما فرآیندهای پشتیبان هنوز بر مبنای محصولات قدیمی طراحی شده‌اند. ما در بانک اقتصاد نوین سعی کردیم تا در طراحی محصول از «اتاق‌های دربسته» به «مشاهده رفتار واقعی کاربر در محیط دیجیتال» منتقل شویم و صرفاً درحال دیجیتالی کردنِ بروکراسی نباشیم.

چابک آنلاین: سیاست‌گذار از بانک انتظار ثبات دارد، بازار از بانک انتظار نوآوری، این دو انتظار متفاوت را بانک تا امروز به نفع کدام طرف حل کرده است؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین: از زاویه دید یک معاون فناوری اطلاعات بانک که هم با الزامات رگولاتور روبه‌روست و هم با تقاضای بازار، به این موضوع نگاه می‌کنم. 

تا به امروز در اکثر بانک‌های ایران، کفه ترازو به نفع ثبات و رگولاتورسنگینی کرده که طبیعی هم به نظر می‌رسد. شرایط به گونه ای بوده که بانک‌ها ذهنیت «اول پایداری، بعد نوآوری» داشته باشند. در یک سیستم بانکی، ۹۹.۹٪ پایداری هم کافی نیست؛ چون یک ثانیه قطعی در شبکه شتاب یا شاپرک، می‌تواند یک بحران ایجاد می‌کند.

به همین دلیل بانک‌ها برای حل این امر، نوآوری را به شرکت‌های زیرمجموعه (هلدینگ‌های آی‌تی) منتقل کرده‌اند. یعنی هسته بانک را باثبات نگه داشته‌اند و نوآوری را در  اپلیکیشن‌های پرداخت یا پلتفرم‌های واسطه انجام می‌دهند. امروز بانک‌ها در نقطه‌ای هستند که دیگر نمی‌توانند فقط به نفع ثبات تصمیم بگیرند؛ چون «عدم نوآوری» خودش تبدیل به یک ریسک بقا  میشود.

چابک آنلاین: بانک بیشترین داده مالی را دارد، اما استفاده تحلیلی چندانی نمی‌کند،آیا بانک‌ها واقعاً مالک داده مشتری‌اند، یا فقط مراقب داده ها هستند؟

مجیدجعفریان،معاون فناوری اطلاعات بانک اقتصاد نوین:اعتقاد دارم که ما روی کوهی از طلا – منظورم داده‌های تراکنشی است - نشسته‌ایم، اما گاهی ابزار کافی برای استخراج طلا را نداریم. 

دلیل آن هم عدم یکپارچگی داده هاست.گاهی  داده‌های یک مشتری درسیستم تسهیلات با داده‌های همان مشتری در سیستم ارزی یا سپرده، به هم متصل نیستند. 

ما باید بتوانیم  «نمای ۳۶۰ درجه» از مشتری داشته باشیم. علاوه بر این زیرساخت‌های بانک‌ها را به سمت تحلیل داده سوق بدهیم، نه صرفا برای ثبت تراکنش. اینجاست که هوش مصنوعی نقش به سزایی خواهد داشت.

اگر از من در خصوص بانک آینده و پیشرو بپرسید در چند جمله کوتاه می گویم که بانک آینده، بانکی است که بتواند نوآوری را به بخشی از پایداری خود تبدیل کند (نه چیزی جدا از آن) و از یک خزانه‌دار یا نگهدارنده داده به یک مشاور مالی هوشمند تبدیل شود که ارزش داده را برای خودِ مشتری و بانک نقد می‌کند.