اختصاصی چابک آنلاین؛
اعتبار لحظهای؛ نسل بعدی اعتبارسنجی در ایران چقدر نزدیک است؟
اعتبار لحظهای؛ آزمون نسل جدید اعتبارسنجی در ایران
یک امتیاز اعتباری، زمانی برای اعتبار دهنده ارزشمند است که تصویری قابل اتکا از ریسک امروز مشتری ارائه کند، نه صرفاً سابقهای از رفتار مالی گذشته او.
چابک آنلاین، زهرا نامدرای، دربازاری که اعتبار خرد، لندتکها و مدلهای «الان بخر، بعداً پرداخت کن» سرعت تصمیمگیری را افزایش دادهاند، فاصله میان زمان وقوع یک رفتار مالی،ثبت آن در پایگاه داده وانعکاس آن درتصمیم اعتباری میتواند به اندازه خود مدل اعتبارسنجی اهمیت داشته باشد.
از همینجا، اعتبارسنجی با یک پرسش جدید مواجه شده است، آیا میتوان وضعیت اعتباری مشتری را بهصورت مستمر و نزدیک به لحظه ارزیابی کرد؟
به تازگی "رضا قاسمپور"،مدیرعامل شرکت اعتبارسنجی ایران، در یادداشتی با اشاره به تحولات بازار اعتبار تأکید کرده که اتکا به یک امتیاز اعتباری ثابت یا صرفاً بررسی سوابق بانکی دیگر پاسخگوی همه نیازهای اعتباردهندگان و اعتبارگیرندگان نیست.
به گفته وی، نسل جدید اعتبارسنجی باید بتواند توان بازپرداخت،میزان تعهدات و رفتار مالی افراد را به شکل مستمر ارزیابی کند و حرکت به سمت «اعتبار لحظهای» میتواند بر پایه دادههای بهروز وتحلیل مستمر،امکان تصمیمگیری سریعتر و متناسب با شرایط واقعی فرد را فراهم کند.
اماتحقق این ایده یک سؤال مهمتر را پیش روی صنعت قرار میدهد.
آیا زیرساخت اعتبارسنجی ایران در حال حاضر برای چنین مدلی آماده است؟
پاسخ را نمیتوان یک «بله» یا «خیر» مطلق دانست.
نظام اعتبارسنجی ایران در سالهای اخیر از نظر مقرراتی و نهادی وارد مرحله جدیدی شده است.
آییننامه نحوه تأسیس و فعالیت شرکتهای اعتبارسنجی در چارچوب قانون تأمین مالی تولید وزیرساختها، ساختار شرکتهای اعتبارسنجی نوع یک و دو را مشخص کرده و تکمیل پایگاه داده اعتباری کشور نیز در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته است.
تحولات سال ۱۴۰۵ نیز نشان میدهد که این ساختار همچنان در حال تکمیل است.
درخردادماه، دستورالعمل اجرایی آییننامه نحوه تأسیس و فعالیت شرکتهای اعتبارسنجی در شورای ملی تأمین مالی تصویب شد و در تیرماه نیز این شورا تطبیق آییننامه شرکت اعتبارسنجی ایران با آییننامه جدید شرکتهای اعتبارسنجی را تأیید کرد.
همزمان، هیئت وزیران در خرداد ۱۴۰۵ آییننامه حفاظت اطلاعات، حفظ محرمانگی و دادههای شرکتهای اعتبارسنجی را نیز تصویب کرده است؛ موضوعی که نشان میدهد توسعه اعتبارسنجی در ایران همزمان با مسئله دسترسی به داده، با الزامات حکمرانی و حفاظت از داده نیز گره خورده است.
دراین میان، اظهارات "سعید توتونچی ملکی"، عضو هیئتمدیره بانک صنعت و معدن، تصویر دیگری از وضعیت موجود ارائه میکند. او در گفتوگو با چابکآنلاین، نظام اعتبارسنجی ایران را همچنان درابتدای مسیردانسته و جمعآوری دادههای خام، پردازش صحیح اطلاعات و استقرار یک مدل جامع و قابل اتکا را از مهمترین حلقههای مفقوده این ساختار عنوان کرده است.
به اعتقاد او، ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع از اشخاص حقیقی و حقوقی ودسترسی قانونمند دستگاههای متولی به این اطلاعات، پیششرط اصلاح نظام مالیاتی،مدیریت ریسک، تأمین مالی و افزایش شفافیت اقتصادی است.
کنارهم گذاشتن این دو دیدگاه، الزاماً به معنای وجود اختلاف نظر نیست؛ بلکه دو سطح متفاوت ازمسئله را نشان میدهد.
قاسمپوردرباره مقصد صحبت میکند و توتونچی برزیرساخت رسیدن به آن تأکید دارد.
اعتبار لحظهای بدون داده به روز و یکپارچه، حتی با پیشرفتهترین الگوریتمها نیز قابل تحقق نیست.
البته مقررات جدید نشان میدهد که مسئله زمان داده نیز مورد توجه قرار گرفته است.
درآییننامه اجرایی ، نحوه استفاده از پایگاه داده اعتباری و گزارشهای شرکتهای اعتبارسنجی، تصریح شده که دادههای مورد استفاده باید با در نظر گرفتن قید زمانی هر داده در الگوریتم اعتبارسنجی به کار گرفته شوند.
همچنین درمقررات جدید، امکان استفاده از«اطلاعات مکمل» در کنار دادههای پایگاه اعتباری پیشبینی شده است؛ مسیری که میتواند دامنه دادههای مورد استفاده برای ارزیابی مشتری را گستردهتر کند.
با این حال، باید میان استعلام سریع گزارش اعتباری و اعتبارسنجی لحظهای تفاوت گذاشت.
ممکن است گزارش اعتباری در چند ثانیه دراختیار اعتباردهنده قرار گیرد، اما اگر دادههای ورودی آن مربوط به چند روز یا چند هفته قبل باشد، سرعت استعلام به معنای بهروز بودن ریسک اعتباری نیست.
برای مثال،اگر مشتری پس از آخرین بهروزرسانی گزارش،تعهد جدیدی ایجاد کرده یا بخشی از ظرفیت بازپرداخت خود را مصرف کرده باشد، اما این تغییر هنوز به پایگاه داده منتقل نشده باشد، مدل اگر در لحظه استعلام اجرا شود، بر مبنای تصویر قبلی مشتری تصمیم میگیرد.
بنابراین Real-Time بودن تصمیم، مستلزم Real-Time یا دستکم Near Real-Time بودن جریان داده است.
این موضوع برای لندتکها و اعتبار خرد اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تصمیمهای اعتباری در این بازارها باید سریع، خودکار و برای تعداد زیادی از مشتریان اتخاذ شوند.
درچنین مدلی، ارزش اعتبارسنجی فقط به قدرت پیشبینی مدل وابسته نیست؛ بلکه کیفیت داده، سرعت انتقال اطلاعات،استانداردسازی منابع و امکان اتصال خروجی اعتبارسنجی به موتور تصمیمگیری نیز اهمیت پیدا میکند.
از این منظر،میتوان گفت که ایران امروز زیرساختهای حرکت به سمت اعتبارسنجی مستمر و دادهمحور را در حال توسعه دارد، اما نمیتوان بر اساس مقررات موجود ادعا کرد که یک نظام جامع و بلادرنگ اعتبارسنجی درکل بازار اعتبار کشور مستقر شده است. حتی تصویب مقررات جدید در سال ۱۴۰۵ نیز نشان میدهد که معماری نهادی و عملیاتی این بازار همچنان در حال تکمیل است.
در نتیجه، «اعتبار لحظهای» را باید بیش ازآنکه یک محصول آماده در بازار بدانیم، مرحله بعدی بلوغ نظام اعتبارسنجی تلقی کنیم.
برای رسیدن به آن، سه حلقه باید همزمان تقویت شوند: دادههای کامل و بهروز، مدلهای دقیق و قابل توضیح و زیرساختی که بتواند خروجی اعتبارسنجی را بهموقع وارد فرآیند تصمیم اعتباری کند.
درنهایت، سؤال صنعت اعتبارسنجی ایران دیگر فقط این نیست که «آیا میتوان برای مشتری امتیاز اعتباری تولید کرد؟.
این مرحله تا حد زیادی پشت سر گذاشته شده است.
سؤال مهمتر این است که آیا میتوان این امتیاز را آنقدر سریع و مستمر بهروزرسانی کرد که درلحظه تصمیم، واقعاً نماینده ریسک همان لحظه مشتری باشد؟
پاسخ به این سؤال، احتمالاً مسیر نسل بعدی اعتبارسنجی در ایران را تعیین خواهد کرد.
