داده هادر صنعت پرداخت الکترونیک همچنان به دارایی راهبردی تبدیل نشده است

چابک آنلاین، حدیث اسماعیل زاده، اختلال چند ساعته در این زیرساخت، تنها به معنای توقف پرداخت‌های الکترونیکی نیست، بلکه می‌تواند جریان فعالیت هزاران کسب‌وکار آنلاین، تجارت الکترونیک، خدمات پلتفرمی، حمل‌ونقل اینترنتی و زنجیره تأمین را تحت تاثیر قرار دهد.

در چنین شرایطی، بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌شود که صنعت پرداخت دیگر صرفاً یک پردازشگر تراکنش نیست، بلکه یکی از ارکان اصلی تداوم اقتصاد دیجیتال، اعتماد کاربران و شکل‌گیری مدل‌های نوین کسب‌وکار به شمار می‌رود.

با این حال، آینده این صنعت به توانایی آن در عبور از نقش سنتی خود و تبدیل شدن به یک بازیگر داده‌محور و شریک راهبردی کسب‌وکارها گره خورده است؛ مسیری که می‌تواند جایگاه آن را از یک زیرساخت نامرئی به یکی از تصمیم‌سازان اصلی اکوسیستم دیجیتال ارتقا دهد.

برای بررسی این نقش و مسیرهای پیش رو، گفتگویی با "میلاد قهاری بیدگلی"، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین صورت گرفته که از نظر می گذرد.

چابک آنلاین : در سال‌های اخیر، رشد تجارت الکترونیک، پلتفرم‌های آنلاین و خدمات دیجیتال تا حد زیادی بر بستر شبکه پرداخت شکل گرفته است. اگر صنعت پرداخت با سرعت و مقیاس فعلی توسعه پیدا نمی‌کرد، کدام بخش از اقتصاد دیجیتال امروز اساساً امکان رشد نداشت؟

میلاد قهاری بیدگلی، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین: واقعیت این است که بخش قابل ‌توجهی از اقتصاد دیجیتال ایران عملاً بر بستر شبکه پرداخت شکل گرفته است.

اگر صنعت پرداخت با سرعت و مقیاس فعلی رشد نمی‌کرد، عملاً ستون فقرات بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال ایران شکل نمی‌گرفت.

به طور مشخص، نخستین و مهم‌ترین بخشی که دچار وقفه جدی می‌شد تجارت الکترونیک و خرده‌فروشی آنلاین بود؛ چون بدون پرداخت امن، آنی و کم اصطکاک، نه خرید اینترنتی معنا پیدا می‌کرد و نه اعتماد عمومی به خرید غیرحضوری به این سرعت ساخته می‌شد.

بدون این زیرساخت، اقتصاد دیجیتال بیشتر در سطح محتوا و اطلاع‌رسانی باقی می‌ماند و به اقتصاد تراکنش‌محور تبدیل نمی‌شد.

حوزه‌های دیگر از جمله پلتفرم‌های حمل‌ونقل و خدمات درخواستی، بازارگاه‌های آنلاین و مدل‌های پلتفرمی، فین‌تک‌ها و سرویس‌های مالی دیجیتال و حتی خدمات دولت و بخش عمومی برخط که بخشی از کارآمدی‌شان به تسویه و پرداخت وابسته است، نیز بسیار کند رشد می‌کردند و قابلیت مقیاس‌پذیری نداشتند یا حداقل در مقیاس فعلی قابل تصور نبودند.

در واقع شبکه پرداخت بستری برای نوآوری در خدمات مالی و ایجاد مدل‌های جدید کسب‌وکار، پرداخت‌های درون‌برنامه‌ای و اقتصاد پلتفرمی فراهم آورده که عدم توسعه آن تاثیر مستقیم و جبران‌ناپذیری روی رشد اقتصاد دیجیتال فعلی می‌داشت.

چابک آنلاین : سال‌ها موفقیت شرکت‌های پرداخت با تعداد تراکنش و ابزارهای فعال سنجیده می‌شد؛ اما اقتصاد دیجیتال بیش از تراکنش به خلق ارزش و جریان داده وابسته است،صنعت پرداخت تا چه حد از یک «پردازشگر تراکنش» به یک «بازیگر داده‌محور» تبدیل شده است؟

میلاد قهاری بیدگلی، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین: صنعت پرداخت ایران در سال‌های اخیر تا حدی از یک پردازشگر صرف تراکنش فاصله گرفته و به سمت ایفای نقش داده‌محور حرکت کرده است، اما این گذار هنوز کامل نشده و در بسیاری از موارد به بهره‌برداری واقعی نرسیده است.

شبکه پرداخت حجم بسیار بزرگی از داده‌های رفتاری، زمانی، جغرافیایی و مصرفی تولید می‌کند و همین داده‌ها می‌تواند مبنای توسعه خدمات ارزش افزوده، اعتبارسنجی، تحلیل رفتار مشتری، شخصی‌سازی پیشنهادها و تصمیم‌سازی هوشمند برای کسب‌وکارها باشد.

اما بسیاری از بازیگران این صنعت هنوز موفقیت کسب‌وکار خود را بر تعداد تراکنش، محصول یا ابزار فعال و سهم بازار تعریف می‌کنند و در نتیجه، داده هنوز به دارایی راهبردی تبدیل نشده است.

علاوه بر این، محدودیت‌های رگولاتوری، ملاحظات حریم خصوصی و نبود مدل‌های درآمدی بالغ مبتنی بر داده باعث شده تا این ظرفیت به طور کامل بالفعل نشود.

در مجموع، می‌توان گفت تلاش‌هایی برای ورود صنعت پرداخت ایران به مسیر داده‌محوری شده، اما هنوز از انباشت داده تا خلق ارزش از داده فاصله دارد و در سال‌های آینده شرکت‌های پرداختی قادر به رقابت خواهند بود که بتوانند در کنار پردازش تراکنش، داده را به ابزار تحلیل، شناخت مشتری و توسعه خدمات هوشمند تبدیل کنند.

چابک آنلاین : بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال امروز روی پلتفرم‌هایی شکل گرفته که خودشان صاحب زیرساخت پرداخت نیستند و به شبکه پرداخت متکی‌اند. آیا این وابستگی به صنعت پرداخت یک مزیت برای PSPهاست؟

میلاد قهاری بیدگلی، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین: وابستگی پلتفرم‌های اقتصاد دیجیتال به شبکه پرداخت، برای شرکت‌های PSP حکم یک شمشیر دو لبه دارد.

از یک سو، ازآنجایی‌که پرداخت به زیرساخت حیاتی اکوسیستم دیجیتال تبدیل شده است، فارغ از اینکه کدام پلتفرم در بازار برنده شود،جریان درآمدی ناشی از تراکنش‌ها برای PSPها تضمین‌شده است. این جایگاه، مقیاس‌پذیری و پایداری عملیاتی بالایی را برای شرکت‌های پرداخت به ارمغان می‌آورد.

ازسوی‌دیگر، این وابستگی یک ریسک برای جایگاه رقابتی این شرکت‌ها و جایگزینی آنها با شرکت‌های رقیب را به همراه دارد.

در این حالت، رقابت به قیمت‌شکنی بر سر کارمزد محدود می‌شود و شرکت پرداخت، کنترل بر تجربه مشتری و داده‌های رفتاری را از دست می‌دهد.

با در نظر گرفتن مزایا و معایب این وابستگی، قاعدتاً شرکت‌هایی موفق خواهند بود که با ارائه سرویس‌های ارزش‌افزوده فراتر از پردازش تراکنش مانند راهکارهای اعتباری، تسهیلات زنجیره تأمین و مدیریت ریسک، وابستگی پلتفرم‌ها به خود را از نیاز به یک درگاه پرداخت به نیاز به یک شریک استراتژیک رشد کسب‌وکار تغییر دهند.

تنها در این صورت است که PSPها می‌توانند در دل اقتصاد پلتفرمی هویت مستقل و قدرت چانه‌زنی خود را حفظ کنند.

چابک آنلاین : وقتی از اقتصاد دیجیتال صحبت می‌شود، معمولاً توجه‌ها به استارتاپ‌ها، پلتفرم‌ها و کسب‌وکارهای نوآور جلب می‌شود؛ اما زیر پوست این اکوسیستم، شبکه پرداخت دائماً در حال پشتیبانی از جریان پول است. آیا نقش صنعت پرداخت در اقتصاد دیجیتال کمتر از اهمیت واقعی آن دیده شده است؟

میلاد قهاری بیدگلی، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین: همواره توجه رسانه‌ها و افکار عمومی معطوف به لایه کاربری اقتصاد دیجیتال یعنی استارتاپ‌ها و پلتفرم‌های خدماتی است.

اما حقیقت این است که هیچ‌کدام از این پلتفرم‌ها بدون پایداری، امنیت و تاب‌آوری شبکه پرداخت در مقیاس میلیون‌ها تراکنش روزانه، مدت زیادی قادر به ادامه فعالیت نیستند.

صنعت پرداخت با سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، ریسک‌های مختلف و نقدینگی را مدیریت کرده و بار اصلی اعتماد مشتری به اقتصاد دیجیتال را به دوش کشیده است.

از این زاویه، اهمیت و ارزش‌آفرینی واقعی این صنعت در سایه جذابیت‌های ظاهری استارتاپ‌ها نادیده گرفته شده است.

البته بخشی از این کم‌توجهی هم محصول استراتژی و مدل ذهنی خود صنعت پرداخت است.

تا زمانی که شرکت‌های پرداخت خود را صرفاً به عنوان یک ارائه‌دهنده ابزار پرداخت و یک نهاد فنی و عملیاتی تعریف کنند و وارد لایه خلق ارزش برای کسب‌وکارها نشوند، طبیعی است که در ذهن مخاطب به عنوان یک ابزار جانبی دیده شوند.

لذا جا دارد صنعت پرداخت با تغییر نقش سنتی خود جایگاه خود را در کنار پلتفرم‌ها تثبیت کند.

چابک آنلاین : اگر فرض کنیم در آینده پرداخت به بخشی نامرئی از تجربه کاربر تبدیل شود و کاربر دیگر حتی متوجه فرآیند پرداخت نشود، جایگاه شرکت‌های PSP در زنجیره ارزش اقتصاد دیجیتال چگونه تغییر خواهد کرد؟

میلاد قهاری بیدگلی، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین: نامرئی شدن پرداخت از جنبه مثبت می‌تواند به معنای تعمیق نقش PSPها در معماری زنجیره ارزش اقتصاد دیجیتال معنا شود.

به عنوان نمونه، در مدل‌ امور مالی تعبیه شده؛ پرداخت، اعتبار، تسویه و حتی خدمات مالی خرد در دل تجربه کاربر ادغام می‌شوند.

در این حالت، شرکت پرداختی که بتواند خدمات پایدار، سرویس‌های تحلیلی و راهکارهای مدیریت ریسک ارائه دهد، نقش شریک استراتژیک دارد؛ حتی اگر کاربر نهایی نام آن را نداند.

از این منظر، جایگاه PSPها به موتور زیرساختی تعبیه‌شده در اکوسیستم تغییر خواهد کرد و ارزش‌آفرینی نه در دیده‌شدن برند، بلکه در قابلیت اطمینان، مقیاس‌پذیری، مدیریت ریسک و تاب‌آوری تعریف می‌شود.

اما اگر تمایز کیفیت و تنوع خدمات محدود باشد، اصولاً خلق ارزش به سمت پلتفرم‌هایی منتقل می‌شود که مالک تجربه کاربری و داده‌های اصلی هستند.

در اینجاست که حذف تماس مستقیم با کاربر می‌تواند به کاهش قدرت برند و تضعیف جایگاه چانه‌زنی PSPها منجر شود.

چابک آنلاین : در بسیاری از صنایع، بازیگران زیرساختی به مرور به بازیگران استراتژیک تبدیل شده‌اند. سؤال اینجاست که صنعت پرداخت در اقتصاد دیجیتال آینده همچنان یک زیرساخت باقی می‌ماند یا به یکی از مراکز تصمیم‌ساز اکوسیستم مالی و دیجیتال تبدیل می‌شود؟

میلاد قهاری بیدگلی، عضو  هیات علمی دانشگاه و مدیر کسب و کار نوآورانه شرکت گسترش فناوری های نوین: به نظر می‌رسد آینده صنعت پرداخت در اقتصاد دیجیتال ترکیبی از هر دو نقش باشد؛ یعنی همچنان یک زیرساخت حیاتی باقی بماند،اما ظرفیت تبدیل شدن به یک بازیگر استراتژیک را نیز داشته باشد.

اینکه کدام یک از این دو نقش پررنگ‌تر شود، تا حد زیادی به نحوه تحول مدل کسب‌وکار شرکت‌های پرداخت و همچنین چارچوب‌های تنظیم‌گری بستگی دارد.

از یک منظر، صنعت پرداخت ذاتاً یک صنعت زیرساختی است و همین نقش باعث شده که اقتصاد دیجیتال بتواند بر آن بنا شود.

در همین راستا این صنعت زیرساختی به‌دلیل ملاحظات ثبات مالی و نظارت رگولاتوری، با درجه‌ای از استانداردسازی و یکسانی خدمات نیز همراه است. ازسوی‌دیگر، حجم عظیم داده‌های تراکنشی، ارتباط گسترده با پذیرندگان و کاربران و قرار گرفتن در نقطه اتصال میان بانک‌ها، کسب‌وکارها و مصرف‌کنندگان؛ پتانسیل تصمیم‌سازی‌های اکوسیستم مالی را برای صنعت پرداخت فراهم آورده است.

در نتیجه، صنعت پرداخت همچنان وظیفه عملیاتی انتقال پول را بر عهده دارد، اما هم‌زمان از طریق داده، تحلیل و خدمات ارزش‌افزوده در شکل‌دهی به مدل‌های کسب‌وکار دیجیتال می‌تواند نقش‌آفرینی کرده و تصمیم‌سازی کند.