اضافه وزن تراکنش های خرد باری سنگین بر دوش نحیف صنعت پرداخت الکترونیک

چابک آنلاین، حدیث اسماعیل زاده، حالا اما برای خرید یک قرص نان، پرداخت کرایه تاکسی یا حتی خرید یک بطری آب،کافی است  تا کارت بانکی از جیب خارج ویا با  اپلیکیشن همراه بانک، پرداخت شود.

پرداخت الکترونیکی آن‌ چنان در زندگی روزمره تک تک شهروندان نفوذ کرده که پول نقد دیگرآن نقش پررنگ گذشته را در مبادلات روزانه ندارد.

این تغییر تنها یک برداشت عمومی نیست، بلکه آمارها نیز آن را تأیید می‌کنند.

زیرابر اساس آخرین آمارهای منتشر شده،سهم اسکناس و مسکوک دردست مردم از کل نقدینگی کشور به حدود ۱.۶۵ درصد رسیده؛ رقمی که نشان می‌دهد پول نقد امروزه،تنها بخش محدودتری ازگردش پولی اقتصاد را تشکیل می‌دهد.

در مقابل، ارزش تراکنش ‌های انجام ‌شده در شبکه پرداخت الکترونیکی کشور در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته و بخش عمده‌ای از پرداخت‌های روزمره را به خود اختصاص داده است.

اما در پس این رشد و سهولتی که برای کاربران به همراه داشته، واقعیتی کمتر مورد توجه قرار گرفته، پنهان شده است. 

میلیون ‌ها تراکنش خردی که هر روزه در شبکه پرداخت کشور به جریان می افتند، اگرچه انجام مبادلات را سریع ‌تر و آسان‌تر کرده ‌اند، اما همزمان بار قابل توجهی را نیز بر دوش زیرساخت‌ های بانکی و شرکت ‌های پرداخت  الکترونیک گذاشته ‌اند.

تراکنش ‌هایی که هریک به تنهایی ناچیز به نظر می‌رسند، اما در مقیاس میلیون‌ها پرداخت روزانه، به یکی از دغدغه ‌های مهم فعالان صنعت تبدیل شده ‌اند.

به باور بسیاری از کارشناسان،توسعه کیف پول‌های الکترونیکی و بازنگری در ساختار کارمزدی،یکی از مهم‌ترین اولویت‌های آینده نظام پرداخت کشور خواهد بود.

آخرین اطلاعات موجود در بانک مرکزی از ابتدای سال ۱۴۰۱ تا آذر ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که استفاده از پرداخت‌های الکترونیکی در کشور افزایش یافته و در مقابل، سهم پول نقد در دست مردم کاهش پیدا کرده است.

بر اساس این گزارش، نسبت ارزش تراکنش‌های شبکه شاپرک به کل نقدینگی کشور از حدود ۱۱.۲۸ درصد در فروردین ۱۴۰۱ به ۱۷.۸۸ درصد در آذر ۱۴۰۴ رسیده است. 

این موضوع نشان می‌دهدکه حجم پرداخت‌های انجام‌شده ازطریق ابزارهای الکترونیکی مانند کارتخوان‌ها و درگاه‌های پرداخت، در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته است.

درهمین مدت، نسبت اسکناس و مسکوک در دست مردم به کل نقدینگی نیز روندی کاهشی داشته و از ۱.۷۶ درصد به ۱.۶۵ درصد رسیده است.

بررسی آمارهای بانک مرکزی وگزارش‌های شاپرک نشان می‌دهد که الگوی پرداخت در ایران طی سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده و استفاده از کارت‌ های بانکی، درگاه‌های پرداخت وسایر ابزارهای الکترونیکی به شکل محسوسی افزایش یافته است. 

دراردیبهشت ‌ماه سال ۱۴۰۵ در صنعت پرداخت بیش از ۵ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تراکنش پردازش شده که بیش از ۹۳ درصد از آن ‌ها با موفقیت انجام شده است.

این تغییر نه‌تنها در خریدهای بزرگ، بلکه در پرداخت‌های روزمره و خرد نیز قابل مشاهده است، تا جایی که حمل پول نقد برای بسیاری از شهروندان به یک رفتار کم‌کاربرد تبدیل شده است.

گسترش زیرساخت‌های پرداخت الکترونیکی یکی ازمهم‌ترین عوامل این تغییر به شمار می‌رود. 

امروزه دستگاه‌های کارتخوان در اغلب فروشگاه‌ها، رستوران‌ها، داروخانه‌ها، نانوایی‌ها و حتی بسیاری از مشاغل خرد دردسترس هستند.

همچنین توسعه درگاه‌های اینترنتی و اپلیکیشن‌های پرداخت، انجام تراکنش را سریع‌تر وآسان‌تر کرده و نیاز به استفاده از پول نقد را کاهش داده است.

آخرین گزارش شاپرک نشان می‌دهد که بیش از 94 درصد ابزارهای پذیرش فعال کشور را کارتخوان‌های فروشگاهی تشکیل می‌دهند.

براساس این گزارش، بیش از ۱۰ میلیون و 922 هزار کارتخوان فروشگاهی در کشور فعال است که ۹۴.30 درصد از کل ابزارهای پذیرش را شامل می‌شود.

همچنین بیش از656 هزار درگاه اینترنتی با سهم ۵.67 درصدی و ۳ هزار و ۸9۴ ابزار مبتنی برکدهای دستوری (USSD) با سهم ۰.۰۳ درصدی در شبکه پرداخت فعال هستند.

این آمارها نشان می‌دهدکه کارتخوان فروشگاهی همچنان مهم‌ترین ابزار پرداخت الکترونیکی در کشور محسوب می‌شود و بخش عمده تراکنش‌های روزمره از طریق این ابزار انجام می‌شود.

البته افزایش نسبت ارزش تراکنش‌های شاپرک به کل نقدینگی، لزوماً به معنای افزایش تعداد خریدها نیست. 

بخشی از این رشد می‌تواند ناشی از افزایش سطح عمومی قیمت‌ها و اثر تورم باشد.

به بیان دیگر، حتی در صورت ثابت ماندن تعدادخریدها، افزایش قیمت کالاها و خدمات باعث رشد ارزش ریالی تراکنش‌ها می‌شود وخود را در این شاخص نشان می‌دهد.

"علیرضا آقاخانی"، معاون فناوری اطلاعات شرکت امیدپی، در گفت‌وگو با چابک‌آنلاین اظهار کرده که حدود ۸۹ درصد تراکنش‌های شبکه پرداخت را تراکنش‌های خرد با مبالغ کمتر از ۶۰۰ هزار تومان تشکیل می‌دهند و افزوده که با وجود کارمزد ثابت حدود ۱۲۰ تومانی برای هر تراکنش و هزینه‌های بالای زیرساختی، این بخش عملاً برای شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت (PSP) سودآور نیست و بار مالی قابل توجهی را بر دوش آن‌ها قرار می‌دهد.

واقعیت این است که درکنار مزایای گسترش پرداخت الکترونیکی، افزایش وابستگی مردم به این ابزارها هزینه‌هایی نیز برای شبکه پرداخت به همراه داشته است.

هر تراکنش، حتی با مبالغ بسیار کم، نیازمند پردازش در زیرساخت‌های بانکی و پرداخت است و هزینه‌هایی در حوزه سخت‌افزار، ارتباطات، نگهداری سامانه‌ها و پردازش داده به شبکه تحمیل می‌کند.

محمدمهدی تقی‌پور انوری، مدیرعامل شرکت به‌پرداخت ملت،معتقد است بسیاری از تراکنش ‌ها، به‌ویژه تراکنش‌های خرد، صرفه اقتصادی لازم برای پردازش آنلاین را ندارندو اعلام کرده که برنامه این شرکت هدایت تراکنش‌های زیریک میلیون تومان به سمت کیف پول الکترونیکی و کاهش وابستگی آن‌ها به شبکه آنلاین کارتخوان است.

به گفته مدیرعامل به ‌پرداخت ملت، حدود ۸۰ درصد تراکنش‌های این شرکت کمتر از یک میلیون تومان مبلغ دارند؛ تراکنش‌هایی که با توجه به ساختار فعلی کارمزدها،از منظر اقتصادی توجیه چندانی ندارند.

درهمین راستا، هاشم راز، معاون فناوری اطلاعات شرکت پرداخت الکترونیک سپهرهم اظهار کرد : درایران، این حجم عظیم از تراکنش‌های کوچک، بیش ازآنکه نشانه رونق اقتصادی باشد،به یک گلوگاه راهبردی برای نظام پرداخت الکترونیک کشور تبدیل شده است.

وی، افزود : هرتراکنش، هرچند فقط ۱۰ هزار تومان باشد، بار پردازشی، ارتباطی و تسویه‌ای خود را دارد،وقتی این بار بردوش میلیون ‌ها تراکنش خرد قرار می‌گیرد، شبکه بانکی وشرکت‌های پرداخت عملاً درگیر «پردازش انبوه کم‌ارزش اقتصادی» می‌شوند.

راز، بیان کرد : هزینه‌ای که نسبت به مبلغ تراکنش،کارمزد دریافتی و در نهایت سود حاصله سرسام‌آور است این یعنی منابعی که می‌توانست صرف نوآوری،توسعه خدمات جدید یا بهبود تجربه کاربری شود،صرف نگهداری و پردازش همین حجم عظیم از تراکنش‌های «کم‌بازده» می‌شود.

به این ترتیب،درحالی که سهم پول نقد در اقتصاد ایران به تدریج کاهش یافته و پرداخت‌های الکترونیکی به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره مردم تبدیل شده‌اند، فعالان صنعت پرداخت معتقدند  که ادامه رشد تراکنش‌های خرد بر بستر شبکه کارت، فشار هزینه‌ای قابل توجهی بر این صنعت وارد می‌کند.

موضوعی که می‌تواند توسعه کیف پول‌های الکترونیکی و اصلاح مدل کارمزدی را به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های آینده نظام پرداخت کشور تبدیل کند.