اختصاصی چابک آنلاین؛

پرداخت خرد در ایران؛ از گلوگاه سنتی تا موتور محرک نوآوری

تصورکنیدکه روزانه ده‌ها هزار تومان برای یک قهوه، هزینه تاکسی یا خرید یک بستنی پول می‌دهید،این سناریوکه برای بسیاری از ما کاملاً عادی شده، در سطح کلان، «پرداخت خرد» نامیده می‌شود.

حدیث اسماعیل زاده

نویسنده: هاشم راز

تاریخ انتشار: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ | ۱۲:۴۳

پرداخت خرد در ایران؛ از گلوگاه سنتی تا موتور محرک نوآوری

اما درایران، این حجم عظیم از تراکنش‌های کوچک، بیش از آنکه نشانه رونق اقتصادی باشد،به یک گلوگاه راهبردی برای نظام پرداخت الکترونیک کشور تبدیل شده است.

آمارهای تکان‌دهنده حاکی از آن است که بیش از 70 درصد از کل تراکنش‌های بانکی ایران، مربوط به همین پرداخت‌های خرد و خیلی خرد است!

در این یادداشت،پرداخت‌های خیلی خرد به تراکنش‌های زیر ۳۰ هزار تومان و پرداخت‌های خرد به تراکنش‌های 30 تا 100 هزار تومان اطلاق می‌شود.

این مرزها قطعی و رسمی نیستند، اما برای تحلیل کارایی نظام پرداخت الکترونیک و طراحی ابزارهای مناسب، یک چارچوب عملی و قابل اتکا فراهم می‌کنند.

به عبارتی،پرداخت خرد، پرداختی است که نسبت هزینه پردازش آن نسبت به مبلغ تراکنش، آن‌قدر بالاست که استفاده اززیرساخت کارت‌محور برای آن بهینه نیست.

این عدد، یک زنگ خطر جدی است.

چون زیرساخت اصلی پرداخت الکترونیک، یعنی کارت بانکی و پایانه‌های فروش (POS)،برای این حجم از تراکنش‌های با ارزش اقتصادی پایین و البته پرتکرار طراحی نشده است.

هرتراکنش، هرچند فقط ۱۰ هزار تومان باشد، بار پردازشی، ارتباطی و تسویه‌ای خود را دارد.

وقتی این بار بر دوش میلیون‌ها تراکنش خرد قرار می‌گیرد، شبکه بانکی و شرکت‌های پرداخت عملاً درگیر «پردازش انبوه کم‌ارزش اقتصادی» می‌شوند.

هزینه‌ای که نسبت به مبلغ تراکنش،کارمزد دریافتی و در نهایت سود حاصله سرسام‌آور است.

این یعنی منابعی که می‌توانست صرف نوآوری، توسعه خدمات جدید یا بهبود تجربه کاربری شود، صرف نگهداری و پردازش همین حجم عظیم از تراکنش‌های «کم‌بازده» می‌شود.

چالش‌های پنهان اتکای شدید به کارت:

1. هدررفت منابع: هزینه‌های عملیاتی و زیرساختی پردازش میلیون‌ها تراکنش خرد، بخش بزرگی از بودجه صنعت پرداخت را می‌بلعد.

2. کندی نوآوری: تمرکز بر مدیریت تراکنش‌های کارت‌محور، فرصت توسعه و پیاده‌سازی ابزارهای نوین پرداخت مانند کیف پول‌های الکترونیک پیشرفته، پرداخت‌های NFC یا QR کد را کند می‌کند.

3. تجربه کاربری ناکارآمد: فرآیند احراز هویت، ورود رمز و انتظار برای تأیید تراکنش، برای خریدهای بسیار کوچک، آزاردهنده و زمان‌بر است.

4. فرصت‌های اقتصادی ازدست رفته:بازارهای جهانی نشان داده‌اند که پرداخت‌های خرد، بستر اصلی ظهور پول‌های دیجیتال، تراکنش‌های IoT و اقتصاد پلتفرمی هستند،ما با تمرکز بر کارت، این فرصت‌ها را از دست می‌دهیم.

راه حل چیست؟

ضرورتی به نام «موبایل‌محوری»

کشورهای پیشرو، سال‌هاست که به سمت «موبایل‌محوری» در پرداخت‌های خرد حرکت کرده‌اند.

این یعنی:

• کیف پول‌های الکترونیک: ابزارهایی که نه تنها پول،بلکه خدمات متنوعی را در خود جای می‌دهند و تراکنش‌های خرد را بسیار سریع و آسان می‌کنند.

• پرداخت‌های بدون تماس (NFC) و QR کد: تکنولوژی‌هایی که فرآیند پرداخت را در کسری از ثانیه تکمیل می‌کنند و نیاز به کارت فیزیکی را از بین می‌برند.

• مدل‌های کارمزد هوشمند: درآمدهای ناشی از پرداخت‌های خرد، باید به شکلی بازتعریف شود که هم برای توسعه‌ دهندگان ابزارهای نوین انگیزه ایجاد کند و هم پذیرندگان کوچک (نانوایی‌ها، تاکسی‌ها، دست‌فروشان) را به استفاده از این روش‌ها تشویق کند.

• بازگشت دوباره سکه و اسکناس به چرخه مبادلاتی و اقتصاد کشور

آینده پرداخت خرد، فراتر از یک انتخاب، یک ضرورت ملی

انتقال بخش قابل توجهی از تراکنش‌های خرد از شبکه کارت به ابزارهای مدرن، یک «انتخاب» نیست، بلکه یک «ضرورت ملی» است.

این تحول، منافع کلانی برای تمام ذینفعان دارد:

• برای مردم: سرعت، سهولت، امنیت بالاتر و تجربه کاربری دلپذیرتر.

• برای پذیرندگان: کاهش هزینه‌ها، افزایش سرعت خدمت‌دهی و دسترسی به طیف وسیع‌تری از مشتریان.

• برای صنعت پرداخت: آزادسازی منابع برای نوآوری،کاهش هزینه‌های عملیاتی و امکان ورود به بازارهای جدید.

• برای حاکمیت: افزایش شفافیت، کاهش اتکا به زیرساخت‌های پرهزینه و هدایت اقتصاد به سمت دیجیتالی شدن واقعی.

گام‌های عملی برای عبور ازگلوگاه:

1. تدوین استراتژی ملی پرداخت خرد: تعیین اهداف کمی و کیفی روشن و ترسیم نقشه راه.

2. بازطراحی مدل کارمزد: ایجاد مشوق‌های قوی برای استفاده از ابزارهای موبایل‌محور و کم‌هزینه.

3. استانداردسازی و بومی‌سازی: ایجاد استانداردهای واحد برای QR کد، NFC و کیف پول الکترونیک.