اختصاصی چابک آنلاین؛
دودلیل مهم عدم ذخیره گیری کافی برای مطالبات مشکوکالوصول شرکت های بیمه ای مشخص شد
دریافت ملک یا تجهیزات به جای وصول نقد مطالبات ریسک بالایی برای شرکتهای بیمه ای دارد
دردنیای امروز، حسابرسی مالی بهعنوان یکی از ابزارهای کلیدی برای تضمین صحت و دقت اطلاعات مالی سازمانها شناخته میشود، این فرآیند نهتنها به ارزیابی سیستمهای حسابداری و بررسی مدارک مالی میپردازد، بلکه با کشف نقصها و اشتباهات احتمالی، به بهبود عملکرد مالی و شفافیت شرکتها نیز کمک میکند.
چابک آنلاین، بهاره تاجرباشی، اما درمسیر اجرای حسابرسی شرکت ها، همواره سوالات و ابهاماتی هم وجود داشته که گاهی ذهن صاحبان کسب و کارها وحتی سهامداران را نیز به خود مشغول می دارد.
در گفتوگویی که چابک آنلاین باسید محمد باقرآبادی، دبیرکل و دبیر جلسات شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران، انجام داده به بررسی نکات مهمی مثل ذخیرهگیری مطالبات مشکوکالوصول شرکتهای بیمهای، رویههای حسابرسی، پرداخته که با درک دقیق این مباحث، میتوان زمان و هزینهها را صرفهجویی و از بروز مشکلات بزرگتر جلوگیری کرد.
چابک آنلاین: طبق آییننامههای نظارتی، شرکتهای بیمه ای موظف به ذخیرهگیری کافی برای مطالبات مشکوکالوصول هستند، با این حال در بسیاری از صورتهای مالی، ارقام در نظر گرفتهشده با حجم مطالبات همخوانی ندارد،آیا این موضوع ناشی از خلأ مقرراتی است یا ضعف نظارت و اجرای استانداردها؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران: بله این موضوع وجود دارد،یعنی شرکت های بیمه ای علی رغم تاکید استانداردهای حسابداری وتاکید سخت گیرانه آیین نامه های شورای عالی بیمه در خصوص ذخیره گیری، اما همچنان ذخیره کافی نمی گیرند که کفایت مطالبات را داشته باشد.
یکی از دلایلی که شرکت ها از این ذخیره گیری فرار می کنند این است که طرف حساب این ذخیره، می شود هزینه و اگر بخواهند این ذخایر را واقعی بگیرند، هزینه بسیار زیادی را باید شناسایی کنند و علاوه بر مشکلات مالیاتی که خواهند داشت سازمان امور مالیاتی این ذخایر را قبول نخواهد کرد، زیرا در قانون مالیات های مستقیم، الزامات قابل قبول بودن هزینه مرتبط با مطالبات مشکوک الوصول خیلی سختگیرانه است و منطبق با محیط اقتصادی و فعالیت شرکت های بیمه ای نیست.
این موضوع خود یک عامل عدم ذخیره گیری کافی شرکت های بیمه ای است و عامل دوم هم اینکه ذخیره گیری درست، سود را کم می کند وشرکت ها هم در مسابقه نشان دادن سود بیشتر نمی خواهند از هم عقب بیفتند.
حالا درکنار این دو موضوع، یک مشکل دیگر هم که داریم بخش حسابرسی است اما حسابرس ها به دلیل همین مشکلات مالیاتی که برای شرکت ها پیش می آید با شرکت ها مماشات می کنند وشاید خیلی روی این ذخیره گیری دقیق نیستند که این باعث می شود تا کسری ذخیره در فرآیند حسابرسی هم دیده نشود.
ازطرف دیگر این ذخایر انواع مختلفی دارد خصوصا ذخیره ریاضی و ذخایر مرتبط با بیمه های عمر که محاسبات پیچیده ای هم دارند و بعضا می بینیم که در فرآیند حسابرسی همچنان حسابرسی سنتی انجام می شود، بنابراین احصا کامل این ذخایر در فرآیند حسابرسی ممکن است به طور کامل صورت نگیرد و معمولا شاید دور از نگاه و دور از نظر حسابرس قرار بگیرد اما با وجود همه این موارد، مشکل اصلی در تناقض قوانین و استاندارد ها است.
چابک آنلاین: برخی شرکتهای بیمه ای بهجای وصول نقدی مطالبات، داراییهایی مانند ملک یا تجهیزات دریافت میکنند. از منظر حسابداری و شفافیت مالی، این روش چه ریسکهایی ایجاد میکند؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:این موضوع ریسک بالایی برای شرکت دارد شاید بشود گفت که پرریسک ترین بخش شرکت ها همین نقطه است و آن هم ریسک ارزیابی است، یعنی اگر قرار است شرکت بابت مطالبه ای، یک دارایی غیر نقد دریافت کند، هیچ مشکلی ندارد و ریسک موجود، ریسک عملیاتی است اما در ارزشیابی آن دارایی که دریافت می شود عمدتا می بینیم که این دارایی ها به ارزش واقعی خود نیستند،یا ممکن است حتی قیمتش متعادل و درست باشد اما دارایی یک دارایی کم گردش باشد یعنی دارایی است که فروش آن سخت است و حالا شرکت مطالبه را که یک نوع دارایی جاری است را تبدیل می کند به ملک و تجهیزاتی که دارایی ثابت است و از آن طرف دارایی ثابتی هم هست که فروش آن سخت است و یک جوری ته نشین می شود و خب این سرمایه درگردش را کم می کند، امکان تقسیم سود را کم می کند و مشکلاتی از این قبیل را برای شرکت ایجاد می کند.
چابک آنلاین: صورتهای مالی بانکها و بیمهها برای عموم مردم پیچیده و گاه غیرقابلفهم است، آیا استانداردهای گزارشگری فعلی شفافیت لازم را برای ذینفعان فراهم میکند؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:این استانداردهایی است که در تمام دنیا اجرایی می شود ما در مفاهیم نظری گزارشگری مالی یک تعریفی داریم و می گوییم استفاده کننده از صورت مالی باید حداقل دانش استفاده از آن را داشته باشد یعنی قرار نیست چون عمو مردم این صورتهای مالی را متوجه نمی شوند ما فرآیند گزارشگری را تقلیل دهیم و استانداردهای حسابداری هم همیشه تلاش کردند که از پیچیدگی بیش از حد اجتناب کنند،یعنی اینطوری هم نیست که بگوییم صورت های مالی خیلی پیچیده هستند نه، در حد اینکه فردی یک آگاهی کافی و معقولی از حسابداری و مالی داشته باشد قاعدتا می تواند نیاز خود از صورت های مالی را رفع کند و قاعدتا در ابتدای صورت های مالی اهم رویه های حسابداری تشریح می شود و می تواند خیلی در شفافیت صورت های مالی برای استفاده کننده تاثیر گذار باشد.
در دنیا هم همین موضوع را داریم ولی مشکل اینجاست که در ایران همه می خواهند همه کار را خودشان انجام بدهند و آن استفاده کننده عامی که می خواهد در یک شرکت سرمایه گذاری کند می خواهد صورت مالی را هم به طور کامل خودش بخواند و تحلیل کند.
این اتفاقی است که در دنیای پیشرفته کمتر اتفاق می افتد یعنی در دنیای پیشرفته شما به عنوان یک فرد عادی یا یک کارمند یا یک کارگر ساده که می خواهد وجهی را سرمایه گذاری کند به متخصصین اینکار و مشاوران مالی مراجعه می کنید و وظیفه فهم و تحلیل و پیش بینی صورت های مالی با مشاورانی است که دانش کافی دارند تا بتوانند بهترین تصمیم را برای سرمایه گذاری مشتریان خود بگیرند.
چابک آنلاین: چه میزان از سود شناساییشده در نهادهای مالی، ناشی از عملیات واقعی است و چه میزان حاصل شناساییهای حسابداری، تجدید ارزیابی داراییها یا تسعیر ارز؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:این را نمی شود درصد داد، اما اصولا بین سود اقتصادی و سود حسابداری تفاوت وجود دارد، یعنی سود اقتصادی سودی است که تبدیل می شود به پول، سود حسابداری تحت تاثیر رویه های تعهدی حسابداری می تواند کم و زیاد شود.
به همین دلیل،اصلا ترمونولوژی مدیریت سود در حسابداری وجود دارد و ما برای مدیریت سود و اجتناب از مدیریت سود و کشف مدیریت سود آموزش ها و موارد انضباطی زیادی داریم اما یکی از راههایی که می توانیم این تفاوت را کمی درک کنیم تا بتوانیم تصمیم بهتری بگیریم، یعنی از آن رویه های تعهدی حسابداری خود را دور کنیم و بتوانیم براساس واقعیت نقدی و سود نقدی تصمیم گیری کنیم استفاده از یک صورت مالی خیلی مهم است که در ایران خیلی مغفول مانده و آن هم صورت جریان های نقدی است که در قدیم به آن می گفتیم صورت جریان وجوه نقد، البته به شرط آنکه درست تهیه شده باشد و کاملا بیانگر مبادلات نقدی باشد می تواند به ما دید خوبی بدهد.
یکی ازاین راهها، یک محاسبه خیلی ساده است یعنی ما تفاوت بین سود عملیاتی و وجه نقد ناشی از فعالیت های عملیاتی را محاسبه کنیم و هرچه این تفاوت به سمت صفر میل کند، می گوییم سودی که حسابداری نشان می دهد سود با کیفیتی است، یعنی سودی است که قابلیت نقد شوندگی بالایی دارد پس به شرط اینکه صورت جریان های نقدی درست تهیه شده باشد، روی این موضوع تاکید زیادی دارم چون درخیلی از سازمان ها می بینیم که این صورت مالی درست تهیه نمی شود، شاید یکی از دلایلش هم همین باشد که استفاده کنندگان خیلی با این صورت مالی کاری ندارند.
پس اگر درست تهیه شده باشد، با مطالعه صورت جریان نقدی و با همین محاسبه ساده ای که گفتم و می تواند برای عموم هم قابل فهم و قابل حساب باشد یعنی تفاضل بین سود عملیاتی از صورت سود و زیان و وجه نقد عملیاتی ، هرچه این تفاوت به سمت صفر باشد نشان می دهد که سود، سود با کیفیتی است.
چابک آنلاین:مهمترین شاخصهایی که سرمایهگذاران و حتی سیاستگذاران باید برای تشخیص کیفیت سود بررسی کنند چیست؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:برای تشخیص کیفیت سود ساده ترین شاخص همین تفاضل است که در سوال قبلی گفتم و برای رسیدن به این تقاضل مهم ترین نکته این است که صورت جریان های نقدی را خیلی جدی بگیریم و به صورت نقد تهیه کنیم یعنی صرفا بیانگر مبادلات نقدی باشد و مبادلات غیر نقدی ازآن خارج شده باشد.
برای یک متخصص راه های زیادی برای محاسبه کیفیت سود وجود دارد و در حسابداری، خصوصا در سطح تحصیلات تکمیلی مدل های بسیار متنوع و مختلفی را داریم که با استفاده از آن مدل ها می توانیم کیفیت سود حسابداری را بسنجیم تا بتوانیم تشخیص بدهیم که کیفیت سود چیست واین مدل ها سختی سنجش دارند و عموما نیازمند دانش اقتصاد سنجی هستند تا بشود این مدل ها را پیاده سازی کرد، اما همان فرمولی که گفتم یعنی تفاضل بین سود عملیاتی و وجه نقد عملیاتی می تواند به شدت به ما کمک کند که اگر به سمت صفر میل کند بیانگر این است که کیفیت سود بالاست.
چابک آنلاین: برخی مدیران شرکتها معتقدند که هلدینگ های بالادستی یا سهامداران عمده شرکت ها ، گاهی حتی بدون هماهنگی با مدیرعامل شرکت در آستانه حسابرسی،با حسابرسان وارد تعامل مستقیم میشوند و این موضوع میتواند بر فرآیند حسابرسی اثر بگذارد. از منظر اخلاق حرفهای، این رفتار تا چه حد قابل قبول است؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:فرآیند حسابرسی، فرآیند بسیار اخلاق مداری است و در حرفه حسابرسی آیین رفتار حرفه ای داریم که رعایت این آیین رفتار حرفه ای به شدت توسط نهادهای ناظر مثل جامعه حسابداران رسمی ایران و سازمان بورس کنترل می شود و این آیین رفتار حرفه ای مانع از ایجاد تضاد منافع بین استفاده کنندگان و سهامداران با مدیران و استفاده از گزارش حسابرس می شود.
مهم ترین عنصری که در این آیین حرفه ای وجود دارد بحث استقلال است و اگر استقلال حسابرس به درستی و با رفتار حرفه ای رعایت شود که این موضوع عمدتا رعایت هم می شود چون نهاد ناظر بر امر حسابرسی که جامعه حسابدارن رسمی ایران باشد و نهاد ناظر بر بازار سرمایه که بورس باشد به شدت روی این موضوع حساس هستند و در صورت کشف موارد عدم استقلال و تخلف حسابرس تنبیهات انضباطی شدیدی از جمله سقوط رتبه و درجه برای حسابرس ها وجود دارد.
بنابراین آیین نامه رفتار حرفه ای و الزامات استقلال باعث می شود که این نگرانی کاهش پیدا کند هرچند بازهم مثل هر حرفه دیگری امکان تخلف وجود دارد ولی در نظر داشته باشید که این امکان تخلف بسیار سخت است و جرایم بسیار دشواری را هم برای حسابرس ایجاد می کند .
چابک آنلاین: آیا قوانین و استانداردهای حسابرسی در ایران، ارتباط مستقیم سهامدار یا هلدینگ بالادستی یک شرکت در آستانه حسابرسی را با حسابرس ،محدود یا ممنوع کردهاند؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:استانداردهای حسابرسی مشخصا تعیین می کنند که حسابرس توسط چه نهادی انتخاب می شود .
به عنوان نمونه، وقتی بحث حسابرسی صورت های مالی را داریم، آن بالاترین رکن اداره کننده شرکت که معمولا مجمع عمومی صاحبان سهام است، حسابرس را انتخاب می کند و حالا حسابرس بر اساس الزامات استقلال در آیین رفتار حرفه ای و استانداردهای حسابرسی مرتبط با استقلال، کار خود را در شرکت شروع می کند و در قرارداد حسابرسی هم این نکته را ذکر می کند که باید دسترسی نامحدود به تمام مدارک و منابع شرکت جهت رسیدگی داشته باشد.
حال،در این فرآیند استقلال، هیچکس نمی تواند و نباید نظر خود را به حسابرس تحمیل کند حالا اینکه ارتباطی وجود داشته باشد و البته منظور از ارتباط گفتگو و برگزاری جلسات است که آن ایرادی ندارد و اتفاقا الزامات استانداردهای حسابرسی تاکید می کنند حسابرس حتما با مدیران اجرایی و ارکان راهبری نشست های متعددی داشته باشد و یافته های خود را با آنها مطرح کند تا اگر شرکت یا مدیران می توانند مدارکی در راستای تنویر موضوع و رفع مشکل ارایه کنند در زمان مقتضی این ها را به حسابرس بدهند اما اکیدا طبق استاندارهای حسابرسی و طبق آیین رفتار حرفه ای هیچ کسی نمی تواند و نباید نظر خود را بر حسابرس تحمیل کند .
چابک آنلاین:اگر حسابرس تحت فشار غیررسمی برای حذف بندهای مشروط یا تعدیل گزارش حسابرسی یک شرکت قرار گیرد، چه سازوکارهایی برای حفظ استقلال او وجود دارد؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:این موضوع به وفور در شرکت ها وجود دارد که به حسابرس از کانال های غیر رسمی فشار وارد می کنند و حتی حسابرس تهدید می شود به اینکه کنار گذاشته می شود برای اینکه بندی یا بندهایی را حذف کند اما ببینید ساز و کار اصلی موجود این است که ما نهاد ناظر بر حرفه حسابرسی داریم.
همچنین در حرفه حسابرسی سوگند نامه داریم یعنی من حسابرسی که مسئول امضای گزارش حسابرس هستم جزء معدود حرفه هایی هستم که سوگند حرفه ای دارم یعنی در کنار پزشکی و وکالت، حسابداری جزء آن معدود رشته هایی است که وقتی صاحب امضا گزارش حسابرس می شود سوگند حرفه ای دارد.
بنابراین، اولین گام برای اینکه حسابرس تحت تاثیر این فشارها قرار نگیرد وجود آن سوگند حرفه ای است که حسابرس باید به آن پای بند باشد.
بعداز این،گام بعدی نهاد ناظر بر حرفه حسابرسی است که می شود جامعه حسابداران رسمی ایران که نهاد قانونی ناظر بر حرفه حسابرسی است، جامعه حسابداران رسمی ایران به طور مستمر در طول سال موسسات حسابرسی را کنترل می کنند و معمولا در سال یک یا دو مرتبه به موسسات مراجعه و کنترل کیفیت کار حسابرسی را انجام می دهند یعنی به صورت نمونه پرونده های یک کاری را انتخاب می کنندوحالا به ریز آن را رسیدگی می کنند که ببینند آیا حسابرس تمام فرآیند حسابرسی را طبق استانداردها به طور کامل اجرا کرده، یافته هایش چه بوده و آیا این یافته ها به درستی در گزارش حسابرس درج شده است یا خیرکه این خود ریسک خیلی زیادی برای حسابرس ایجاد می کند که بخواهد در حقیقت، بندی را الکی حذف کند زیرا احتمال اینکه در فرآیند نظارت جامعه حسابداران رسمی ایران این موضوع کشف شود وجود دارد و در صورت کشف ،حسابرس درجه و رتبه اش کاهش پیدا می کند.
حالا بعد از نهاد ناظر بر حرفه حسابرسی ما نهاد ناظر بر بازار سرمایه که همان بورس باشد هم داریم و سازمان بورس هم گزارش های حسابرسان را بعضا کنترل و چک می کند اگر موضوعی باشد که باید حسابرس در گزارش درج می کرد و نکرده، کشف شود، حسابرس با خطر اخراج از لیست معتمدین بورس مواجه می شود که این موضوع ریسک اینکه حسابرس مرتکب تخلفی شود یعنی بندی را تحت فشار بخواهد حذف کند بالا می برد، حالااین دیگر برمی گردد به اینکه حسابرسی داشته باشیم که سوگند خود را زیر پا بگذارد و هم در حقیقت ریسک برخوردهای نظارتی جامعه حسابداران و بورس را بپذیرد و بندهایی را حذف کند البته این موضوع می تواند وجود داشته باشد و نمی شود آن را کتمان کرد ولی ریسک بسیار بالایی را دارد به جان می خرد.
چابک آنلاین: نقش انجمنهای حرفهای در صیانت از استقلال حسابرسان تا چه حد مؤثر بوده است؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:مشکل اینجاست که برای حرفه حسابرسی تنها یک انجمن حرفه ای داریم که می شود نهاد ناظر بر حرفه حسابرسی و نام آن هم جامعه حسابداران رسمی ایران است که تحت نظارت وزارت امور اقتصادی و دارایی است و به موجب قانون ایجاد شده و دارای قدرت قانونی است اما هرچه جامعه بتواند از اعضای خود حمایت بیشتری بکند و آنها را در برابر تهدیدات صاحب کار پشتیبانی کند استقلال حسابرس هم افزایش پیدا می کند.
درحال حاضر اینکار انجام می شود مثلا در جامعه حسابداران رسمی ایران قواعدی داریم برای تغییر حسابرس، یعنی شرکت به راحتی نمی تواند حسابرس خود را عوض کند و اگر حسابرس را عوض کند حسابرس جدید حتما باید با حسابرس قبلی طبق قوانین جامعه نامه نگاری مکتوب کند و علت کنار گذاشته شدنش را بداند.
اگر کنار گذاشته شدن حسابرس قبلی بدون دلیل کافی باشد حسابرس جدید نباید کار حسابرسی را بپذیرد حالا باز اینجا هم می تواند تخلف مثل هرجای دیگری رخ دهد یعنی حسابرس این نامه نگاری را نکند علی رغم اینکه می داند حسابرس قبلی به چه دلیلی کنار گذاشته شده باز کار را بپذیرد و این هم می شود رفتار غیر حرفه ای و در حقیقت تخلف و می تواند وجود داشته باشد ولی نهاد حرفه ای روی این موضوع حساس است و یکی از چیزهایی که در امر کنترل کیفیت حسابرس مهم بوده همین مکاتبات با حسابرس قبلی است و این ها مواردی است که می تواند کمک کند اما اگر این امکان را داشتیم که انجمن های حرفه ای دیگر هم در حرفه حسابداری بتوانند ضمانت قانونی و ضمانت اجرایی جهت حمایت از حسابرس ها و اعضای حرفه ای خود را داشته باشند وهرچه بیشتر باشند امکان اینکه حسابرس پشتوانه داشته باشد و استقلال بیشتری را بتواند کسب کند بالاتر می رود .
چابک آنلاین: اگر بخواهیم یک اصلاح ساختاری برای افزایش شفافیت و اعتماد ایجاد کنیم، اولویت باید بر اصلاح مقررات باشد یا تقویت اخلاق حرفهای؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران: اکیدا تاکید دارم که اولویت باید اول اصلاح مقررات باشد، اخلاق حرفه ای یک موضوع فردی است و می تواند زیرپا گذاشته شود ضمن اینکه گفتم ما درحرفه حسابرسی سوگند نامه هم حتی داریم یعنی با وجود اینکه سوگند نامه داریم، آیین رفتار حرفه ای داریم، نظارت حرفه ای داریم اما بازهم می بینیم که حتی در حرفه حسابرسی هم تخلف و تقلب رخ می دهد پس تکیه بر اخلاق و اینکه برای جلوگیری از عدم شفافیت و برای ایجاد اعتماد بیایم روی اخلاق تکیه کنیم خیلی تاثیرگذار نیست یا حداقل در جامعه ما خیلی شاید تاثیرگذار نباشد و به نظرم باید تاکید را بگذاریم روی اصلاح مقررات، روی تقویت قوانین، روی نظارت موثر، روی پشتیبانی از حسابداری و حسابرسی این می تواند خیلی تاثیرگذار باشد یعنی باید راههای تقلب و تخلف و عدم شفافیت را ببندیم هرچه این راهها بسته تر باشد و هرچی حرکت به سمت این نوع کارها سخت تر باشد باعث می شود که شفافیت افزایش پیدا کند نه اینکه منکر نقش اخلاق حرفه ای باشم، اخلاق حرفه ای باید در کنار این موضوع باشد ولی اصلاح قوانین و مقررات اولویت اول است.
چابک آنلاین: تجربه جهانی نشان میدهد بحرانهای مالی اغلب از نقاطی آغاز میشوند که شفافیت کاهش یافته است، آیا نشانههایی از چنین خطراتی در نظام گزارشگری مالی ایران دیده میشود؟
سید محمد باقرآبادی، دبیرکل شورای عالی انجمن حسابداران خبره ایران:اصولا همین است، بحران های مالی نه تنها درایران بلکه در همه جای دنیا زمانی اتفاق می افتد که شکافی در قوانین ایجاد شود و حسابدارها و حسابرس ها بتوانند ازاین شکاف سوء استفاده کنند.
درنتیجه با عدم شفافیت و با سود سازی یا با همان موضوعی که در سوال قبلی مطرح کردیم یعنی با مدیریت سود، بالا و پایین بردن سود، انتظارات را مدیریت کنند که این مورد نه تنها در کشور ما در همه کشورها وجود دارد و می تواند وجود داشته باشد و تمام تلاش در سطح بین المللی برای ارتقای استانداردهای حسابداری و حسابرسی همین موضوع است که بتوانیم این شکاف ها و این درهای باز تقلب و تخلف را ببندیم که در بخش حسابداری تقلب روی این موضوع خیلی کار و تاکید می کنیم که متاسفانه در ایران این موضوع کمی کمرنگ تر است و در سطح دنیا یک شاخه حسابداری داریم به نام حسابداری قضایی یعنی حسابداری که کار آن بررسی تقلبات و کشف تقلبات و برخورد با این تقلبات است ولی این امر در ایران در حاشیه بوده و چند سالی است که تلاش هایی در این راستا صورت می گیرد ولی در این بخش و همچنین درشاخه ای از حسابداری که نشانه های وجود بحران مالی و تقلب در سطح صورت های مالی را بتواند ردیابی کند و هشدار زود هنگام بدهد به ما خیلی نوپا هستیم.
