راهنمای جامع مرخصی زایمان تامین اجتماعی؛ شرایط، حقوق و مراحل دریافت

چالش‌های دوران بارداری برای زنان شاغل، فراتر از مسائل جسمی، جنبه‌های اقتصادی و حرفه‌ای را نیز در بر می‌گیرد. سازمان تامین اجتماعی جهت حمایت از جامعه کارگری و کارمندی، تسهیلاتی نظیر مرخصی زایمان و کمک‌هزینه‌های بارداری را تدوین کرده است تا مسیر بازگشت به کار و مدیریت هزینه‌ها هموار شود. در این مقاله از چابک آنلاین، به بررسی صفر تا صد حقوق، مزایا، شرایط و نحوه دریافت کمک‌هزینه بارداری و مرخصی زایمان می‌پردازیم.

مرخصی زایمان چیست؟

مرخصی زایمان در واقع یک دوره استراحت اجباری و قانونی برای مادران شاغل است. طبق ماده ۶۷ قانون تامین اجتماعی و اصلاحات بعدی آن (به‌ویژه قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مصوب ۱۴۰۰)، این دوره نه تنها یک حق قانونی، بلکه بخشی از سوابق خدمتی فرد محسوب می‌شود.

مدت زمان مرخصی زایمان

در گذشته مدت این مرخصی ۶ ماه بود، اما طبق آخرین بخشنامه‌ها، تغییرات زیر اعمال شده است:

• زایمان‌های تک‌قلو: مدت مرخصی ۹ ماه تمام (معادل ۲۷۶ روز) است.
• زایمان‌های دوقلو و بیشتر: مدت مرخصی ۱۲ ماه تمام (یک سال) است.

بیمه‌شدگان زن مجاز هستند بخشی از این مرخصی (حداکثر ۲ ماه) را در صورت تأیید پزشک متخصص، قبل از زایمان و برای استراحت دوران بارداری استفاده کنند. مابقی مدت مرخصی باید حتماً پس از زایمان و برای مراقبت از نوزاد صرف شود.

شرایط احراز صلاحیت برای دریافت حقوق

هر بیمه‌شده‌ای لزوماً مشمول دریافت «غرامت دستمزد ایام بارداری» نیست. برای بهره‌مندی از این مزایا، رعایت چهار شرط اصلی الزامی است:

1. سابقه بیمه: اصلی‌ترین شرط این است که بیمه‌شده زن در یک سال منتهی به تاریخ زایمان، حداقل ۶۰ روز سابقه پرداخت حق‌بیمه (با احتساب نرخ کامل) در سازمان تامین اجتماعی داشته باشد.

2. اشتغال در زمان شروع: فرد باید در تاریخ شروع مرخصی یا در زمان اعلام استراحت پزشکی، مشغول به کار بوده و یا در مرخصی استحقاقی باشد. یعنی رابطه استخدامی نباید قبل از بارداری قطع شده باشد.

3. عدم دریافت مزد از کارفرما: در مدت زمانی که فرد از تامین اجتماعی حقوق دریافت می‌کند، نباید از کارفرما مزد یا حقوقی تحت هر عنوانی دریافت نماید.

4. نوع بیمه: این مزایا مختص «بیمه‌شدگان اجباری» (کسانی که در شرکت‌ها و کارگاه‌ها شاغل هستند) است. بیمه‌شدگان اختیاری، مشاغل آزاد و زنان خانه‌دار معمولاً مشمول غرامت دستمزد ایام بارداری نمی‌شوند، مگر در قراردادهای خاصی که حق‌بیمه مربوطه را پرداخت کرده باشند.

محاسبات مالی و نحوه پرداخت حقوق

بسیاری از مادران می‌پرسند که در دوران مرخصی چقدر حقوق دریافت می‌کنند؟ در این دوران، کارفرما وظیفه‌ای برای پرداخت حقوق ندارد و سازمان تامین اجتماعی مستقیماً این مبلغ را تحت عنوان «کمک‌هزینه بارداری» پرداخت می‌کند.

۱. فرمول محاسبه حقوق

مبلغ پرداختی معادل دو سوم (۲/۳) میانگین دستمزد روزانه بیمه‌شده در آخرین ۹۰ روز قبل از شروع مرخصی است.

• روش محاسبه میانگین: کل مبالغی که در ۳ ماه آخر قبل از مرخصی بابت آن حق‌بیمه پرداخت شده است، جمع شده و بر تعداد روزهای کارکرد (معمولاً ۹۰) تقسیم می‌شود. عدد حاصل، مزد روزانه شماست. دو سوم این عدد، مبلغی است که بابت هر روز مرخصی به شما تعلق می‌گیرد.

۲. زمان‌بندی پرداخت

برخلاف سال‌های گذشته که مبالغ به‌صورت یک‌جا در پایان ۹ ماه پرداخت می‌شد، اکنون با سیستمی شدن فرآیندها، سازمان تامین اجتماعی متعهد شده است که در صورت بارگذاری به‌موقع مدارک، مبالغ را به‌صورت ماهانه به شماره حساب اعلامی بیمه‌شده واریز کند. با این حال، بروز تاخیرهای یک تا دو ماهه در اولین واریزی‌ها طبیعی است.

امنیت شغلی و بازگشت به کار

بزرگترین ترس زنان شاغل، اخراج پس از پایان مرخصی است. قانون کار و قانون تامین اجتماعی تدابیر سختی برای جلوگیری از این اتفاق اندیشیده‌اند.

تعلیق قرارداد: دوران مرخصی زایمان به هیچ وجه باعث قطع رابطه کاری نمی‌شود، بلکه قرارداد به حالت «تعلیق» در می‌آید. کارفرما مکلف است پس از پایان ۹ ماه، فرد را در همان پست قبلی یا پستی مشابه بپذیرد.

ممنوعیت اخراج: اخراج زن باردار در تمام طول دوران بارداری و ۹ ماه مرخصی زایمان مطلقاً ممنوع است. در صورت اخراج، فرد می‌تواند به هیئت‌های تشخیص اداره کار شکایت کرده و حکم بازگشت به کار به همراه جریمه برای کارفرما دریافت کند.

عیدی و سنوات: اگرچه حقوق این مدت را تامین اجتماعی می‌دهد، اما چون این ایام جزو سابقه کار محسوب می‌شود، کارفرما موظف است عیدی، پاداش و سنوات پایان سال این ۹ ماه را به طور کامل پرداخت کند.

مرخصی استعلاجی دوران بارداری

گاهی بارداری با پیچیدگی‌های پزشکی همراه است که مادر را مجبور به استراحت قبل از ماه هفتم یا هشتم می‌کند.

• اگر پزشک تشخیص دهد که ادامه کار برای سلامت مادر یا جنین خطرناک است، مرخصی استعلاجی صادر می‌شود.
• این مرخصی مجزا از ۹ ماه مرخصی زایمان است و از آن کسر نمی‌شود.
• اگر استراحت بیش از ۱۵ روز باشد، باید به تأیید پزشک معتمد یا شورای پزشکی تامین اجتماعی برسد تا حقوق آن پرداخت شود.

حقوق پدران (مرخصی تشویقی مردان)

در راستای سیاست‌های حمایتی، برای پدران نیز حقوقی در نظر گرفته شده است:

مدت زمان: ۱۴ روز (۲ هفته) مرخصی.

شرایط: این مرخصی اجباری و تشویقی است. کارفرما حق مخالفت با آن را ندارد و حقوق آن توسط سازمان تامین اجتماعی یا در برخی موارد طبق قرارداد توسط کارفرما پرداخت می‌شود. این مرخصی قابل ذخیره شدن یا انتقال به زمان دیگر نیست و باید بلافاصله پس از تولد نوزاد استفاده شود.

قانون شیردهی (پاس شیر)

حمایت‌ها پس از پایان ۹ ماه مرخصی تمام نمی‌شود. مادرانی که به سر کار بازمی‌گردند، تا پایان دو سالگی کودک حق دارند:

• روزانه یک ساعت از وقت کاری خود را برای شیردهی به کودک استفاده کنند.
• این یک ساعت می‌تواند در ابتدای ساعت کاری، انتهای آن یا در میان روز (با توافق کارفرما) استفاده شود.
• این زمان جزو ساعت کار محسوب شده و هیچ کسر حقوقی بابت آن مجاز نیست.
• برای مادران دارای فرزند دوقلو یا بیشتر، این زمان به دو ساعت در روز افزایش می‌یابد.

راهنمای گام‌به‌گام ثبت‌نام غیرحضوری

دیگر نیازی به مراجعه فیزیکی به شعب تامین اجتماعی نیست. تمام مراحل در سامانه «خدمات الکترونیک» انجام می‌شود.

مدارک مورد نیاز (اسکن شده)

• تمام صفحات شناسنامه مادر و پدر.
• شناسنامه نوزاد یا گواهی ولادت.
• گواهی پزشک معالج (با قید تاریخ شروع و پایان مرخصی).
• خلاصه پرونده بیمارستان (ممهور به مهر بیمارستان).
• تأییدیه مراجع پزشکی (برای موارد استعلاجی).

مراحل ثبت درخواست

1. مراجعه به سامانه eservices.tamin.ir.
2. ثبت‌نام و دریافت نام کاربری (اگر قبلاً ثبت‌نام نکرده‌اید).
3. ورود به منوی «بیمه‌شدگان» -> «حمایت‌های کوتاه‌مدت» -> «درخواست غرامت دستمزد ایام بارداری».
4. وارد کردن تاریخ شروع مرخصی و بارگذاری فایل‌های اسکن شده.
5. ثبت شماره حساب (حتماً شماره شبای بانکی به نام خود بیمه‌شده در بخش پروفایل ثبت شود).

چالش‌های احتمالی و راهکارها

گاهی ممکن است کارفرمایان به بهانه «عدم نیاز» یا «پایان قرارداد»، از پذیرش مجدد مادر خودداری کنند. در این شرایط:

1. بلافاصله به اداره کار محل کارگاه مراجعه کرده و دادخواست «بازگشت به کار» تنظیم کنید.
2. اداره کار با بررسی مدارک، حکم بازگشت به کار صادر می‌کند.
3. اگر کارفرما همچنان مقاومت کرد، مکلف به پرداخت حقوق دوران بلاتکلیفی و در نهایت موافقت با بیمه بیکاری فرد است.

در نهایت قوانین مرخصی زایمان در ایران به سمتی حرکت کرده است که بیشترین حمایت را از مادران شاغل به عمل آورد. افزایش مدت مرخصی به ۹ ماه، ماهانه شدن پرداخت‌ها و تثبیت امنیت شغلی از جمله دستاوردهای اخیر است. برای بهره‌مندی حداکثری از این مزایا، توصیه می‌شود بیمه‌شدگان حداقل دو ماه قبل از زایمان، مدارک خود را آماده کرده و سوابق بیمه‌ای خود را در سامانه تامین اجتماعی چک کنند تا در زمان ثبت درخواست با نقص سابقه مواجه نشوند.

پرسش‌های متداول

۱. آیا در زمان مرخصی زایمان، سابقه بیمه رد می‌شود؟

بله، سازمان تامین اجتماعی موظف است این ۹ ماه را به عنوان سابقه پرداخت حق‌بیمه در پرونده شما لحاظ کند. این مدت در زمان بازنشستگی محاسبه خواهد شد.

۲. اگر در حین مرخصی زایمان شرکت منحل شود چه می‌شود؟

در صورت انحلال شرکت، بیمه‌شده می‌تواند برای دریافت «بیمه بیکاری» اقدام کند. پرداخت حقوق بارداری توسط تامین اجتماعی تا پایان مدت قانونی (۹ ماه) ادامه خواهد یافت و پس از آن فرد مشمول قوانین بیمه بیکاری می‌شود.

۳. تکلیف عیدی و سنوات در این دوران چیست؟

طبق رأی دیوان عدالت اداری، پرداخت عیدی و سنوات بر عهده کارفرماست. حتی اگر فرد در تمام طول سال در مرخصی زایمان باشد، کارفرما باید سنوات و عیدی او را بر اساس آخرین حقوق قبل از مرخصی محاسبه و پرداخت کند.

۴. آیا بیمه مشاغل آزاد مرخصی زایمان دارد؟

متأسفانه در حال حاضر، بیمه‌شدگان حرف و مشاغل آزاد و بیمه اختیاری، به دلیل اینکه حق‌بیمه مربوط به درمان و حمایت‌های کوتاه‌مدت را با نرخ متفاوتی پرداخت می‌کنند، مشمول دریافت غرامت دستمزد (حقوق ماهانه) نمی‌شوند، اما سوابق درمانی آن‌ها پابرجاست.

۵. اگر فرزند فوت کند، تکلیف مرخصی چیست؟

در صورت فوت نوزاد، مادر همچنان حق دارد از مرخصی زایمان برای بازیابی قوای جسمانی خود استفاده کند، اما در برخی بخشنامه‌های داخلی ممکن است مدت آن به استراحت پزشکی محدود شود. با این حال، طبق قانون حمایت از خانواده، اصل حق مرخصی پابرجا است.