هوش مصنوعی در رواندرمانی؛ دستیار مفید، درمانگر ناکامل
در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، کاربرد هوش مصنوعی در رواندرمانی و جایگاه آن در کمک به افراد و متخصصان سلامت روان، از جنبههای مختلف مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.
به گزارش چابک آنلاین؛ هوش مصنوعی در سالهای اخیر از یک فناوری تخصصی و کمتر شناختهشده، به ابزاری فراگیر در زندگی روزمره تبدیل شده است. این فناوری به زبان ساده به سامانههایی گفته میشود که میتوانند برخی کارهایی را انجام دهند که معمولا به فکر، یادگیری، تصمیمگیری یا تحلیل انسانی نیاز دارد.
پیشرفت سریع این ابزارها، بهویژه مدلهایی که قادرند با انسان گفتوگو کنند، باعث شده است حوزههای گوناگون از آموزش و خدمات تا پزشکی و سلامت، تحت تاثیر قرار گیرند. در این میان، سلامت روان یکی از زمینههایی است که بیش از پیش به هوش مصنوعی نزدیک شده است. طراحی چتباتها و برنامههایی که با کاربران گفتوگو میکنند، به افراد امکان داده است تا در هر ساعت از شبانهروز، بدون نیاز به حضور فیزیکی در یک مرکز درمانی، نوعی حمایت روانشناختی دریافت کنند.
اهمیت بررسی این موضوع از آنجا بیشتر میشود که بسیاری از افراد به دلایل مختلف، به درمانگر انسانی مراجعه نمیکنند. برخی بهدلیل هزینههای درمان، برخی به علت کمبود متخصص در محل زندگی خود، و بعضی نیز به خاطر ترس از قضاوت شدن یا احساس شرم از بیان مسائل شخصی، از دریافت کمک حرفهای فاصله میگیرند.
در چنین شرایطی، ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای بسیاری جذاب به نظر میرسند، چون معمولا دسترسی به آنها سادهتر است و فرد میتواند ناشناس بماند. از سوی دیگر، همین ابزارها پرسشهای مهمی را هم به همراه آوردهاند: آیا یک سامانه هوشمند میتواند واقعا فرد را درک کند؟ آیا میتواند همدلی نشان دهد؟ و آیا سپردن اطلاعات شخصی و حساس به چنین سامانههایی امن است؟ به همین دلیل، بررسی علمی فرصتها و محدودیتهای این روش، برای مردم و متخصصان اهمیت زیادی دارد.
در همین زمینه، نفیسه یوسفی، محقق مشاوره از گروه مشاوره دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، به همراه یک همکار همدانشگاهی، پژوهشی را درباره نقش هوش مصنوعی در رواندرمانی انجام دادهاند. این پژوهش با نگاهی مروری، تلاش کرده است تصویری روشن و قابل اتکا از تواناییها، محدودیتها و شرایط استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند درمانهای روانشناختی ارائه دهد.
محققان در این مطالعه به این موضوع پرداختهاند که آیا هوش مصنوعی میتواند در جایگاه درمانگر عمل کند یا بیشتر باید آن را ابزاری کمکی در کنار درمانگران انسانی دانست.
برای انجام این پژوهش، از روش «مرور نظاممند» استفاده شده است. مرور نظاممند نوعی بررسی علمی است که در آن، پژوهشگران به جای انجام آزمایش یا مصاحبه تازه، مطالعات قبلی را با روشی دقیق، مرحلهبهمرحله و بر اساس معیارهای مشخص جمعآوری و ارزیابی میکنند تا به یک جمعبندی جامع برسند.
یافتههای این بررسی نشان میدهند که هوش مصنوعی با وجود جذابیت و تواناییهایش، هنوز نمیتواند بهطور موثر جای درمانگر انسانی را بگیرد. از مهمترین دلیلها برای این موضوع، ضعف در برقراری رابطه درمانی، ناتوانی در ابراز همدلی و نگرانیهای مربوط به حفظ حریم خصوصی مراجعان است.
رابطه درمانی، یعنی همان پیوند حرفهای و مبتنی بر اعتماد میان درمانگر و مراجعهکننده، یکی از پایههای اصلی موفقیت در رواندرمانی به شمار میرود و به نظر میرسد ابزارهای هوش مصنوعی هنوز در این زمینه با محدودیت جدی روبهرو هستند.
با این حال، نتایج پژوهش فوق حاکی از آن هستند که هوش مصنوعی میتواند بهعنوان دستیار درمانگر، ظرفیت قابل توجهی داشته باشد. این ابزارها میتوانند در تشخیص دقیقتر، تحلیل دادهها، پیگیری وضعیت مراجعان، کمک به طراحی برنامه درمانی و حتی آموزش برخی مهارتها نقش مفیدی ایفا کنند.
به بیان ساده، هوش مصنوعی در شرایط فعلی بیشتر به عنوان یک پشتیبان برای متخصص عمل میکند، نه یک جایگزین کامل. محققان بر این اساس پیشنهاد کردهاند که متخصصان سلامت روان از ظرفیتهای این فناوری برای بهبود کیفیت مداخلات درمانی بهره ببرند.
طبق اطلاعات تکمیلی این تحقیق، از نگاه مراجعان، مهمترین مزیتهای رواندرمانی مبتنی بر هوش مصنوعی، رایگان یا کمهزینه بودن، دسترسی آسان، ناشناس ماندن و نبود قضاوت است.
برخی کاربران نیز گزارش کردهاند که گفتوگو با این ابزارها به افزایش خودآگاهی، کاهش استرس و اضطراب و بیان راحتتر مسائل شخصی کمک میکند. این نکته بهویژه برای افرادی مهم است که مراجعه حضوری به درمانگر برایشان دشوار یا ناخوشایند است.
با این همه، کاربران در عین حال از ضعف این سامانهها در درک عمیق شرایط فردی، همدلی واقعی و هدایت منسجم گفتوگو نیز سخن گفتهاند.
از نگاه درمانگران نیز، هوش مصنوعی زمانی بیشترین فایده را دارد که در کنار درمانگر به کار گرفته شود. بر اساس مطالعات مرورشده، این فناوری میتواند در تحلیل آزمونهای روانشناختی، پایش نشانهها، کمک به تشخیص و پیگیری روند درمان موثر باشد.
اما درمانگران تاکید کردهاند که در مسائل عمیقتر، از جمله مشکلاتی مانند تروما، رابطه انسانی همچنان نقشی اساسی و غیرقابل جایگزین دارد.
همچنین نگرانیهای اخلاقی، از جمله احتمال افشای اطلاعات، نبود نظارت کافی و روشن نبودن مسئولیت در صورت خطا، از جمله موانع مهم گسترش این شیوه به شمار میرود.
در مجموع، این پژوهش که نتایج آن را «نشریه رویش روانشناسی» وابسته به انجمن روانشناسی بالینی کودک و نوجوان منتشر کرده است، نشان میدهد که آینده رواندرمانی احتمالا نه در حذف درمانگر انسانی، بلکه در همکاری سنجیده میان انسان و فناوری شکل خواهد گرفت.
