بررسی ابعاد کمبودهای دارویی

به گزارش چابک آنلاین، صنعت داروسازی کشور در سال‌های اخیر از نظر زیرساخت‌های تولید، دانش فنی و گسترش شرکت‌های فعال به مرحله‌ای رسیده که بسیاری از کارشناسان آن را نشانه‌ای از بلوغ نسبی این صنعت می‌دانند. توسعه خطوط تولید، افزایش تعداد شرکت‌های داروسازی و رشد توانمندی‌های داخلی در حوزه تولید دارو، این انتظار را در میان سیاست‌گذاران و جامعه ایجاد کرده است که این صنعت بتواند در شرایط خاص و بحرانی نقش پررنگ‌تری در تامین نیازهای دارویی ایفا کند.

در چنین شرایطی، انتظار می‌رود مجموعه‌های فعال در این حوزه با مدیریت مناسب منابع و ظرفیت‌های تولیدی به کاهش فشار بر بیماران و نظام سلامت کمک کرده و دسترسی پایدار به داروهای مورد نیاز جامعه را تسهیل کنند.

در شرایط عادی، شرکت‌های داروسازی برای تولید دارو، مواد اولیه و اقلام جانبی مورد نیاز خود را برای چند ماه آینده تامین و ذخیره می‌کنند. این روند به گونه‌ای طراحی شده تا زنجیره تولید با اختلال مواجه نشود. با این حال، در شرایط خاص، استمرار این چرخه و مدیریت ذخایر، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند تا بازار دارو دچار کمبود نشود.

تعداد شرکت‌های تولیدکننده و واردکننده دارو و ارزش ریالی بازار دارو

بر اساس اطلاعات آمارنامه دارویی سال ۱۴۰۴، ارزش ریالی بازار دارویی ایران (بر اساس فروش به مصرف کننده یا P3) معادل ۳۶۸ همت است. با توجه به نرخ‌های متفاوت ارز، محدوده حجم بازار دارویی از نظر دلاری نیز حدود ۴.۵ تا ۵ میلیارد دلار است.

همچنین مقدار عددی بازار دارویی ایران معادل ۵۷.۸ میلیارد عدد اعلام شده است؛ این میزان، مجموع تعداد داروهای تولیدی در کشور است. معمولا بیشترین تعداد تولید دارو در کشور مربوط به داروهایی مانند متفورمین، استامینوفن و ژلوفن است.

تعداد شرکت‌های تامین کننده دارو بر اساس همین آمار در سال گذشته، ۳۱۳ مورد و تعداد شرکت‌های پخش نیز ۹۵ شرکت اعلام شده است؛ هرچند حدود ۳۰ شرکت به صورت گسترده و کشوری در زمینه پخش دارو فعال هستند و تعداد شرکت‌های تولیدکننده واقعی که سهم بیشتری از بازار دارویی دارند هم تقریبا نصف این میزان است.

بر اساس آمارهای سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی، تعداد کل شرکت‌های داروسازی کشور که عضو اصلی این سندیکا هستند، ۱۴۹ مورد است همچنین تعداد شرکت‌های واردکننده دارو نیز حدود ۳۰ مورد است.

کمبود هزار قلم دارو

«سلمان اسحاقی» سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در نشست ۲ خرداد ۱۴۰۵ این کمیسیون گفت: کشور اکنون با کمبود نزدیک به هزار قلم دارو مواجه است؛ در چنین شرایطی باید مدیریت مصرف دارو و جلوگیری از تجویزهای غیرضروری به صورت جدی در دستورکار قرار گیرد.

مسئولان حوزه سلامت بارها اعلام کرده‌اند که حدود ۹۷ درصد داروهای مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود؛ با این حال، این آمار بیشتر به تعداد اقلام دارویی اشاره دارد. نکته مهم‌تر این‌که ۳ درصد داروی وارداتی، میزان ارز بیشتری مصرف می‌کند.

برخی کارشناسان معتقدند در شرایط بحرانی، تولید داروهای ضروری جامعه، از جمله داروهای بیماران قلبی یا مزمن باید در اولویت قرار گیرد و مسائل مدیریتی یا اجرایی نباید به توقف یا کاهش تولید این اقلام منجر شود.

«وحید محلاتی» دبیر انجمن صنعت پخش دارو در گفت‌وگو با خبرنگار سلامت ایرنا در همین رابطه اظهار کرد: انتظار از تولیدکنندگان داخلی دارو در زمان جنگ، تامین مواد اولیه و نهاده‌های تولید برای تولید دارو، حفظ انسجام نیروهای انسانی و تنظیم شیفت‌های کاری است؛ بسیاری از تولیدکنندگان از قبل، امکان استفاده از برق اضطراری و تامین سوخت را انجام داده‌اند تا در شرایط جنگی بتوانند تولید را انجام بدهند.

«مهدی عبدوس» پزشک و فعال حوزه دارو در گفت‌وگو با خبرنگار سلامت ایرنا در این زمینه گفت: از نظر ارزش ریالی و ارزی، بخش قابل توجهی از مواد اولیه و مواد جانبی مورد استفاده در تولید دارو همچنان از خارج از کشور تأمین می‌شود، موضوعی که وابستگی‌هایی را در زنجیره تولید ایجاد می‌کند.

عبدوس اظهار کرد: بخشی از صنعت داروسازی کشور در سال‌های گذشته توانسته با تکیه بر تولید داخلی به ظرفیت‌های اقتصادی قابل توجهی دست پیدا کند و در چنین شرایطی انتظار می‌رود نقش مسئولانه‌تری در قبال نیازهای جامعه ایفا کند.

وی ادامه داد: تولیدکنندگان داخلی در شرایط حاضر هم به وظیفه خود عمل کرده و هم نکرده‌اند؛ در ایام جنگ، بسیاری از تولیدکنندگان دارو، بار تولید را به دوش کشیدند، اما انتظار از تولیدکنندگان داخلی دارو بسیار بیشتر است زیرا در طول سال‌ها با استفاده از حمایت‌های دولتی توانستند شرایط توسعه را فراهم کنند. در نتیجه وقتی هنوز مشکلات ارزی و جنگ خیلی روی صنعت داروسازی تاثیر نگذاشته، نباید به بهانه‌های مختلف، شاهد کمبود دارو باشیم.

فعال حوزه دارو گفت: چطور آمپول‌های لاغری هنوز در بازار موجود است اما داروهای قلبی و دیابت با کمبود مواجه شده است؛ بنابراین به نظر می‌رسد مشکلات ارزی و تخصیص‌ها باعث این میزان از کمبود دارو نیست.

عبدوس در این زمینه اظهار کرد: مشکل مربوط به محصولات پتروشیمی مربوط به حدود یک ماه اخیر است اما نمی‌توان کمبود دارو را ناشی از این موضوع دانست؛ زیرا این محصولات شاید گران‌تر، اما در بازار وجود دارد.

برخی از کارشناسان اعتقاد دارند که بسیاری از کمبودهای دارویی این روزها، مربوط به مشکلات بسته بندی دارو و حمله دشمن به پتروشیمی‌ها است؛ موضوعی که درست پس از آتش بس، در زمینه بسته بندی دارو و سایر اقلام مطرح شد.

مشکلات ارزی در حدی نیست که جلوی تولید دارو را گرفته باشد

محلاتی در این زمینه گفت: تولیدکنندگان در جنگ تولید دارو را متوقف نکرده‌اند. بعد از جنگ نیز همین اتفاق افتاد؛ البته بعد از جنگ، مشکلاتی خارج از محیط داروسازی رخ داد. به طور مثال، تامین پلیمرهای لازم برای تولید سرم یا بطری‌های پت برای بسته‌بندی شربت و قطره، تامین کاغذ و مقوا برای بسته‌بندی و چاپ بروشور از جمله این مشکلات است. البته تامین مواد اولیه از نظر نقل و انتقال و لجستیک نیز دچار مشکل شد؛ به طور مثال، مواد اولیه کارخانه‌هایی در زمان جنگ به فرودگاه مشهد رسید و به دلیل بمباران، کالاها آسیب دید؛ کارخانه‌های تولید دارو با این مشکلات، دست و پنجه نرم کرده‌اند.

دبیر انجمن صنعت پخش دارو ادامه داد: از نظر تامین ارز در حال حاضر مشکلات به اندازه‌ای نیست که بگوییم جلوی کار تولید دارو را گرفته است؛ گاهی شرکت‌ها نقدینگی لازم برای تامین ارز را ندارند. به طور کلی می‌توان گفت که کارخانه‌های داروسازی در هیچ دوره‌ای، عرضه دارو را متوقف نکرده‌اند.

بخش قابل توجهی از شرکت‌های بزرگ داروسازی کشور در قالب مجموعه‌های خصوصی یا نیمه دولتی (خصولتی) فعالیت می‌کنند و طی سال‌های گذشته نیز توسعه قابل توجهی داشته‌اند. در کنار این بخش، برخی شرکت‌های نیمه دولتی نیز با هدف حمایت از نظام سلامت و تامین دارو در شرایط اضطراری شکل گرفته‌اند. با این حال، برخی فعالان حوزه سلامت معتقدند در شرایط خاص، نگاه صرفاً اقتصادی باید تا حدی تعدیل شود تا فشار کمتری به بیماران وارد آید.

دبیر انجمن صنعت پخش دارو در این زمینه اظهار کرد: سهم شرکت‌های بخش نیمه دولتی تولید دارو از بازار دارویی کشور حدود ۲۰ درصد است؛ هم این شرکت‌ها و هم شرکت‌های خصوصی در زمان جنگ، تامین دارو را انجام داده‌اند ولی تدارکات برای تولید دارو باید از ماه‌ها قبل انجام شود و اگر در حال حاضر دارویی موجود نیست، به ماه‌ها قبل بر می‌گردد. می‌توان گفت که تولید دارو کمترین تاثیر را از زمان حاضر می‌گیرد و اگر مشکلاتی در ماه‌های پیش رخ داده، آثار آن اکنون مشاهده می‌شود. در ۹ ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۴، ارز مربوط به موارد دیگر تامین شد و از ماه نهم و دهم سال گذشته، ارز دارو تخصیص پیدا کرد. این طبیعی است که با توجه به تاخیر در تامین ارز در سال گذشته، دارویی در حال حاضر با کمبود مواجه شود.

محلاتی بیان کرد: شرکت‌ها حدود چند ماه مواد اولیه در اختیار دارند تا تولید و تامین دارو را انجام بدهند؛ در عین حال باید مواد مختلفی برای تولید دارو فراهم شود. در هفته‌های گذشته با مشکل نقل و انتقال ارز مواجه بودیم که می‌تواند روی تولید در ماه‌های آینده تاثیر بگذارد. همه شرکت‌ها با حداکثر توان تلاش می‌کنند تا تامین دارو در کشور انجام شود.

«کیانوش جهانپور» پزشک و کارشناس حوزه سلامت در گفت‌وگو با خبرنگار سلامت ایرنا درباره مشکلات تولید و واردات دارو گفت: هرچند بحث‌های مدیریتی درباره شرکت‌های داروسازی اعم از خصوصی و خصولتی وجود دارد و شاهد تغییرات متعدد مدیریتی هستیم، اما اصل موضوع این نیست و بسیاری از شرکت‌ها در زمینه تامین ارز و حتی تامین ریال مشکل دارند. بسیاری از شرکت‌های داروسازی در حال حاضر برای تامین ریال با مشکلات زیادی مواجه هستند.

وی افزود: از طرفی بحث حمل و نقل دارو به واسطه محاصره دریایی نیز وجود دارد و تا زمانی که مسیرهای جایگزینی تعریف شده و جایگزین مسیر دریایی شود، واردات دارو و مواد اولیه را دچار مشکل می‌کند و البته انتخاب مسیرهای جدید و زمینی منجر به افزایش هزینه‌های حمل و نقل می‌شود.

کارشناس حوزه سلامت ادامه داد: بنابراین فقط این موضوع مطرح نیست که شرکت‌ها تولید نکرده‌اند یا به دنبال سود هستند، بلکه شرکت‌ها تمایل دارند که سهم خود از بازار دارویی را حفظ کنند. بسیاری از مشکلات حاضر با فوریت قابل حل نیست؛ حتی واردات محصول نهایی دارو هم با همین مشکلات مواجه است. باید توجه کرد که همه این شرکت‌ها تولیدکننده هستند و نباید ضرر بدهند، اما این‌که در شرایط بحرانی حداقل به صورت سربه‌سر، سود و ضرر کنند، تمایلی به از دست دادن بازار ندارند؛ زیرا اگر از قفسه‌های داروخانه‌ها حذف شوند، بازگشت به داروخانه دشوار خواهد بود؛ بنابراین شرکت‌ها تلاش می‌کنند با حداقل سود، سهم بازار را حفظ کرده تا شرایط بهتر شود. یعنی قرار نیست شرکت‌ها، ضرر را برنامه ریزی کنند و با حداقل سود می‌توانند کار تولید را پیش برده و سهم خود از بازار را حفظ کنند.

جهانپور یادآور شد: کشور در سال گذشته دو جنگ را تجربه کرد و از طرفی همواره تحت تحریم بوده و اکنون محاصره دریایی نیز وجود دارد؛ قطعا در سازمان غذا و دارو و شرکت‌های تولیدکننده دارو، تدابیری اندیشیده شده، اما باید شرایطی فراهم شود که این مشکلات اثر کمتری داشته و شرکت‌ها بتوانند به تولید قبلی خود برگردند.

بررسی راهکارهای تامین دارو در شرایط جنگ

در کنار تقویت تولید داخلی، برخی پیشنهاد می‌کنند در صورت بروز کمبود در تولید برخی اقلام دارویی، امکان واردات محصول نهایی (فینیش پروداکت) مورد توجه قرار گیرد. به اعتقاد آنان، این اقدام می‌تواند هم به تامین سریع‌تر نیاز بازار کمک کند و هم در برخی موارد به ایجاد رقابت در بازار داخلی منجر شود.

در این میان، نقش سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری نهادهایی مانند سازمان غذا و دارو و سایر بخش‌های مرتبط با حوزه سلامت اهمیت ویژه‌ای دارد. کارشناسان معتقدند در شرایط خاص، اتخاذ تصمیم‌های هماهنگ در سطح کلان می‌تواند به پایداری بازار دارو و کاهش نگرانی بیماران کمک کند.

عبدوس در این زمینه اظهار کرد: نمونه‌ای از واردات دارو در زمان جنگ، توسط رئیس جمهور روسیه در جریان جنگ این کشور با اوکراین اتفاق افتاد؛ می‌توان با استفاده از همین الگو، داروهای ساخته شده را از کشورهایی مانند هند و چین وارد کرد همچنین امکان واردات از ترکیه به صورت زمینی نیز وجود دارد؛ البته قیمت دارو در هند و چین کمتر از ترکیه است. این اقدام می‌تواند رقابت موازی برای تولیدکنندگان داخلی نیز به وجود بیاورد؛ زیرا در این شرایط فقط نمی‌توان به تولید داخل اکتفا کرد و باید به واردات فکر کنیم.

وی ادامه داد: باید شورایی که اختیارهای لازم درباره دارو را دارند، تصمیمی برای واردات دارو بگیرند؛ زیرا احتمال کمبود دارو در ماه‌های آتی وجود دارد.

جهانپور نیز در این زمینه گفت: با وجود قیمت‌گذاری‌های انجام شده، سازمان غذا و دارو تلاش کرده که چرخه تولید را حفظ کند و فشار افزایش قیمت دارو را به سمت بیمه‌ها ببرد، ولی در اغلب اقلام دارویی، داروهای تولید شده خارجی امکان رقابت با داروی تولید شده داخلی را از نظر قیمت ندارند و قیمت تمام شده داروهای وارداتی نسبت به تولید داخل بالاتر خواهد بود.

محلاتی درباره واردات داروهای محصول نهایی در شرایط حاضر گفت: این موضوع یک ضرورت است؛ سازمان غذا و دارو باید اطلاع دقیقی از وضعیت تولید داشته و اگر این پیش بینی مبنی بر کمبود داروها وجود دارد، اجازه واردات دارو به صورت محصول نهایی (فینیش پروداکت) ارائه شود. هرچند این اقدام در حال انجام است، اما باید سرعت بیشتری وجود داشته باشد تا داروهای مورد نیاز تامین شود. مهم‌ترین موضوع در حال حاضر، تامین داروی بیماران است.

مواد اولیه و دارو در گمرکات کشورهای همسایه قفل شده است

«مهدی پیرصالحی» رئیس سازمان غذا و دارو در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ در حاشیه بازدید وزیر بهداشت از زیرساخت‌های شرکت داروپخش در جمع خبرنگاران گفت: پیش از این بخشی از دارو و مواد اولیه خود را از نقاط مختلف دنیا تامین می‌کردیم؛ اما اکنون بحث تامین از شرق و کشورهای همسو بوده که از قبل انجام شده و هند و چین مواد اولیه ما را تامین می‌کنند. در مورد داروهای ساخته شده، بسیاری از آن‌ها از غرب تامین می‌شوند که در این بخش هم در انتقال پول به این کشورها مشکل داریم و هم مسیرها سخت شده است.

وی ادامه داد: البته بخشی از این اقلام از مسیرهای دیگر و از طریق کشورهای جنوبی حاشیه خلیج فارس منتقل می‌شد. متاسفانه بعد از جنگ، برخی از این مواد اولیه و داروها در گمرکات کشورهای همسایه قفل شده و اجازه ترخیص نمی‌دهند. ما از طریق وزارت امور خارجه و سایر مجاری پیگیر هستیم تا آن مواد را هم ترخیص کرده و به کشور برسانیم تا در چرخه تولید قرار بگیرد.

حساسیت تامین به موقع دارو

در همین زمینه، جلسه کمیته تدابیر ویژه دارو و تجهیزات پزشکی به ریاست محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت با هدف بررسی موانع موجود و هماهنگی میان‌دستگاهی برای جلوگیری از کمبود و نوسانات قیمتی دارو در دوم خرداد ماه ۱۴۰۵ برگزار شد.

در این نشست ظفرقندی ضمن تاکید بر حساسیت تامین به موقع دارو از تمام سازمان‌ها و وزارتخانه‌های مرتبط خواست که با جدیت و در کوتاه‌ترین زمان ممکن، اقدامات لازم برای رفع موانع موجود را انجام دهند.

همچنین در این نشست مقرر شد تمامی دستگاه‌های دخیل در فرآیند تامین و توزیع، با هماهنگی کامل نسبت به انجام تعهدات خود اقدام کنند تا دغدغه‌های حوزه دارو به حداقل ممکن برسد.